नाना जगन्नाथ शंकरशेठ माहिती| आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार | MPSC, Police Bharti Notes PDF

नाना जगन्नाथ शंकरशेठ (1803-1865) | आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार | माहिती

Labels: इतिहास नाना शंकरशेठ MPSC History Police Bharti GK मुंबईचा इतिहास Modern Maharashtra Vision Gov Academy

जगन्नाथ उर्फ नाना शंकरशेठ हे नाव उच्चारताच डोळ्यासमोर उभी राहते ती आजची 'मुंबई' - भारताची आर्थिक राजधानी, स्वप्नांची नगरी. पण 19 व्या शतकाच्या सुरुवातीला मुंबई फक्त सात बेटांचा समूह होता. दलदल, कोळीवाडे, आणि मूठभर इंग्रज अधिकाऱ्यांची वस्ती. या सात बेटांचे रूपांतर 'सुंबई' म्हणजेच 'सुंदर मुंबई' मध्ये करणारा एकमेव माणूस म्हणजे नाना शंकरशेठ. त्यांना 'आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार', 'मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट' असे म्हणतात.

MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, वनरक्षक, PSI, STI, ASO या प्रत्येक स्पर्धा परीक्षेत नाना शंकरशेठ यांच्यावर 2 ते 3 प्रश्न हमखास विचारले जातात. कारण त्यांचे कार्य फक्त मुंबईपुरते मर्यादित नव्हते, तर संपूर्ण महाराष्ट्राच्या आधुनिकीकरणाचा पाया त्यांनी रचला. शिक्षण, रेल्वे, बँकिंग, कापड उद्योग, वृत्तपत्रे, रस्ते, पूल - प्रत्येक क्षेत्रात नानांचा ठसा आहे. या लेखात आपण नानांचे जीवनचरित्र, त्यांचे 4 स्तंभावरील कार्य, आणि परीक्षेसाठी लागणारी 5000+ शब्दांची सखोल माहिती पाहणार आहोत.

            एक वाक्यात नानांची ओळख: "ज्या माणसाने स्वतःच्या पैशाने, जमिनीने आणि बुद्धीने इंग्रजांच्या
            काळात मुंबईला शिक्षण दिले, रेल्वे दिली, बँक दिली आणि गिरणी दिली, तो म्हणजे जगन्नाथ उर्फ नाना शंकरशेठ
            मुरकुटे."
        

अनुक्रमणिका | Table of Contents | 5000+ शब्द

1. प्रस्तावना: 19 व्या शतकातील मुंबईची अवस्था
2. जन्म, कुटुंब आणि सुरुवातीचे जीवन
3. नाना शंकरशेठ यांचे 4 स्तंभावरील कार्य
4. स्तंभ 1: शिक्षण - एल्फिन्स्टन ते मुंबई विद्यापीठ
5. स्तंभ 2: रेल्वे - भारतातील पहिली रेल्वे 1853
6. स्तंभ 3: बँकिंग आणि उद्योग - Bank of Bombay ते कापड गिरणी
7. स्तंभ 4: समाजसुधारणा आणि वृत्तपत्रे
8. नानांचे राजकीय कार्य: मुंबईचा पहिला नगरसेवक
9. नाना आणि बाळशास्त्री जांभेकर यांचे संबंध
10. नानांचे समकालीन: कोणासोबत काम केले?
11. नाना शंकरशेठ यांचा मृत्यू आणि अंत्ययात्रा
12. नानांचा वारसा: आज मुंबईत काय काय आहे?
13. 50 महत्वाचे One Liner प्रश्नोत्तरे
14. MPSC च्या जुन्या प्रश्नपत्रिका विश्लेषण 2015-2024
15. पोलीस भरतीसाठी 25 महत्वाचे प्रश्न
16. निष्कर्ष: आजच्या उद्योजकांनी काय शिकावे?

1. प्रस्तावना: 19 व्या शतकातील मुंबईची अवस्था | सात बेटांचे शहर

आज आपण ज्याला 'मुंबई' म्हणतो, ते 1800 साली फक्त सात बेटे होती - कुलाबा, धाकटा कुलाबा, मुंबई, माझगाव, परळ, वरळी आणि माहीम. या बेटांमध्ये समुद्र होता. पावसाळ्यात सर्वत्र पाणी भरायचे. रोगराई पसरलेली. इंग्रजांनी 1661 मध्ये पोर्तुगीजांकडून ही बेटे हुंड्यात मिळवली होती. पण 1803 पर्यंत, म्हणजे नाना शंकरशेठ यांच्या जन्मापर्यंत, मुंबईचा फारसा विकास झाला नव्हता.

मुंबईत फक्त इंग्रज अधिकारी, पारशी व्यापारी आणि कोळी लोक राहत. मराठी माणसाला मुंबईत फारशी किंमत नव्हती. शिक्षण नव्हते, दळणवळण नव्हते, बँका नव्हत्या, कारखाने नव्हते. अशा 'बेटा'चे रूपांतर 'शहरा'त करायचे होते. आणि हे शिवधनुष्य उचलले एका 20 वर्षांच्या मराठी तरुणाने - त्याचे नाव जगन्नाथ शंकरशेठ. त्याच्याकडे होती वडिलोपार्जित संपत्ती, दानशूर वृत्ती, आणि मुंबईवरचे निस्सीम प्रेम.

2. जन्म, कुटुंब आणि सुरुवातीचे जीवन | 10 फेब्रुवारी 1803

नाना शंकरशेठ यांचा जन्म 10 फेब्रुवारी 1803 रोजी मुंबईतील एका श्रीमंत आणि प्रतिष्ठित सोनार कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्ण नाव जगन्नाथ शंकरशेठ मुरकुटे. 'मुरकुटे' हे त्यांचे आडनाव, पण ते 'शंकरशेठ' म्हणूनच ओळखले जात. कारण त्यांचे वडील शंकरशेठ हे त्याकाळचे मोठे व्यापारी आणि सावकार होते.

नानांचे शिक्षण घरीच झाले. त्यांनी संस्कृत, मराठी आणि इंग्रजी भाषेचे उत्तम ज्ञान मिळवले. वयाच्या 15 व्या वर्षी त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले आणि संपूर्ण संपत्तीची जबाबदारी नानांवर आली. पण नानांनी ही संपत्ती स्वतःसाठी न वापरता, समाजासाठी वापरण्याचा निर्णय घेतला. वयाच्या 20 व्या वर्षीच त्यांनी सामाजिक कार्याला सुरुवात केली. त्यांची दानशूर वृत्ती, दूरदृष्टी आणि प्रशासन कौशल्य पाहून इंग्रज अधिकारीसुद्धा त्यांना 'Justice of Peace' म्हणू लागले.

Exam Trick: जन्म 1803. मृत्यू 1865. एकूण आयुष्य 62 वर्षे. 62 वर्षांत त्यांनी 100 वर्षांचे काम केले.

3. नाना शंकरशेठ यांचे 4 स्तंभावरील कार्य | Four Pillars of Modern Mumbai

नाना शंकरशेठ यांचे संपूर्ण कार्य आपण 4 स्तंभांमध्ये विभागू शकतो. या चार स्तंभांवरच आजची आधुनिक मुंबई उभी आहे.

स्तंभ	क्षेत्र	प्रमुख योगदान
स्तंभ 1	शिक्षण \| Education	एल्फिन्स्टन कॉलेज, ग्रँट मेडिकल कॉलेज, मुंबई विद्यापीठ
स्तंभ 2	दळणवळण \| Transport	भारताची पहिली रेल्वे 1853, रस्ते, पूल
स्तंभ 3	अर्थव्यवस्था \| Economy	Bank of Bombay, पहिली कापड गिरणी, व्यापार
स्तंभ 4	समाजसुधारणा \| Social Reform	वृत्तपत्रे, ग्रंथालये, मंदिरे, पाणपोई

4. स्तंभ 1: शिक्षण - एल्फिन्स्टन ते मुंबई विद्यापीठ | Foundation of Knowledge

नानांचा ठाम विश्वास होता की 'शिक्षणाशिवाय समाजाचा उद्धार नाही'. म्हणून त्यांनी आपली संपत्ती शिक्षणसंस्था उभारण्यासाठी खर्च केली.

A. एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूट / कॉलेज 1834:

मुंबईत इंग्रजी शिक्षणाची सोय नव्हती. नाना शंकरशेठ यांनी 'बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटी' ला 2 लाख रुपये देणगी दिली आणि स्वतःची जमीन दान केली. त्यातून 1834 साली 'एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूट' सुरू झाले. पुढे याचेच 'एल्फिन्स्टन कॉलेज' झाले. बाळशास्त्री जांभेकर हे या कॉलेजमधील पहिले भारतीय प्राध्यापक. दादाभाई नौरोजी, महादेव गोविंद रानडे हे याच कॉलेजचे विद्यार्थी.

B. ग्रँट मेडिकल कॉलेज 1845:

मुंबईत एकही मेडिकल कॉलेज नव्हते. आजारपणात लोक वैदू-हकीम यांच्यावर अवलंबून होते. नानांनी सर रॉबर्ट ग्रँट यांच्याकडे मेडिकल कॉलेजचा प्रस्ताव मांडला. सरकारकडे पैसे नव्हते. तेव्हा नानांनी स्वतःची काळबादेवी येथील 2 एकर जमीन दान केली आणि मोठी देणगी दिली. त्यातून 1845 साली ग्रँट मेडिकल कॉलेज सुरू झाले. हे भारतातील पहिल्या 3 मेडिकल कॉलेजपैकी एक. आजचे सर जे.जे. हॉस्पिटल याचाच भाग आहे.

MPSC/Police Bharti Question: ग्रँट मेडिकल कॉलेज स्थापनेसाठी कोणी जमीन दान केली? उत्तर: नाना जगन्नाथ शंकरशेठ. हा प्रश्न 5 वेळा विचारला गेला आहे.

C. मुंबई विद्यापीठ 1857:

1857 च्या उठावानंतर इंग्रजांनी भारतात 3 विद्यापीठे स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला - कलकत्ता, मद्रास आणि मुंबई. मुंबई विद्यापीठाच्या स्थापनेसाठी जी समिती नेमली, तिचे पहिले भारतीय सदस्य नाना शंकरशेठ होते. विद्यापीठाच्या इमारतीसाठी त्यांनी लाखो रुपयांची देणगी दिली. आज लाखो विद्यार्थी ज्या मुंबई विद्यापीठात शिकतात, त्याच्या पायाभरणीत नानांचे योगदान आहे.

5. स्तंभ 2: रेल्वे - भारतातील पहिली रेल्वे 16 एप्रिल 1853

हा नाना शंकरशेठ यांच्या जीवनातील सर्वात प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक प्रसंग. 1843 साली इंग्रजांनी भारतात रेल्वे सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. त्यासाठी 'Great Indian Peninsula Railway' (GIP) कंपनी स्थापन झाली. या कंपनीच्या संचालक मंडळावर एकमेव भारतीय होते - नाना जगन्नाथ शंकरशेठ.

नानांनी रेल्वेसाठी सरकारकडे पाठपुरावा केला. जमीन अधिग्रहणातील अडचणी सोडवल्या. भारतीयांना रेल्वेचे महत्व पटवून दिले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे 16 एप्रिल 1853 रोजी दुपारी 3.35 वाजता, बोरीबंदर (आजचे CSMT) ते ठाणे अशी 34 किमीची भारतातील पहिली रेल्वे धावली. त्या रेल्वेला 3 इंजिने होती - 'सुलतान', 'सिंध' आणि 'साहिब'. 14 डबे होते आणि 400 प्रवासी होते.

नाना शंकरशेठ स्वतः त्या पहिल्या रेल्वेने प्रवास करणाऱ्या मोजक्या भारतीयांपैकी एक होते. जेव्हा रेल्वे ठाण्याला पोहोचली, तेव्हा 21 तोफांची सलामी देऊन तिचे स्वागत झाले. या घटनेने भारतातील दळणवळण क्रांतीची सुरुवात झाली.

            महत्वाचे: नाना शंकरशेठ नसते तर कदाचित भारतातील पहिली रेल्वे मुंबईत सुरू झाली नसती. त्यांनी
            GIP Railway मध्ये 10 लाख रुपये गुंतवले होते.
        

6. स्तंभ 3: बँकिंग आणि उद्योग - Bank of Bombay ते कापड गिरणी

A. Bank of Bombay 1840:

1840 साली नाना शंकरशेठ यांनी इंग्रज व्यापाऱ्यांसोबत मिळून 'Bank of Bombay' ची स्थापना केली. ते या बँकेचे संस्थापक संचालक होते. ही बँक पुढे 'Imperial Bank of India' झाली आणि 1955 साली तिचे रूपांतर 'State Bank of India' (SBI) मध्ये झाले. म्हणजे आज ज्या SBI मध्ये तुम्ही खाते उघडता, तिचा पाया नाना शंकरशेठ यांनी रचला.

B. पहिली कापड गिरणी 1854:

1854 साली नानांनी कावसजी नानाभाई दावर यांच्यासोबत मिळून 'बॉम्बे स्पिनिंग अँड वीविंग कंपनी' सुरू केली. ही भारतातील पहिली कापड गिरणी. यातूनच मुंबई 'भारताचे मँचेस्टर' बनले. पुढील 50 वर्षांत मुंबईत 100 हून अधिक गिरण्या निघाल्या आणि लाखो लोकांना रोजगार मिळाला. मुंबईच्या आर्थिक विकासाचा पाया नानांनी रचला.

7. स्तंभ 4: समाजसुधारणा आणि वृत्तपत्रे | Voice of People

नाना शंकरशेठ फक्त व्यापारी नव्हते, तर ते एक समाजसुधारक होते.

बॉम्बे समाचार 1822: हे गुजराती-मराठी वृत्तपत्र सुरू करण्यासाठी नानांनी आर्थिक मदत केली. आजही 'मुंबई समाचार' हे आशियातील सर्वात जुने चालू वृत्तपत्र आहे.
दर्पण वृत्तपत्र 1832: बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या 'दर्पण' ला छापखाना आणि आर्थिक मदत नानांनीच दिली. नाना नसते तर दर्पण सुरू झाले नसते.
ग्रंथालये: बॉम्बे नेटिव्ह जनरल लायब्ररीच्या स्थापनेत वाटा. आजची 'एशियाटिक सोसायटी' लायब्ररी.
मंदिरे आणि पाणपोई: मुंबईत अनेक ठिकाणी मंदिरे बांधली आणि पाणपोई सुरू केल्या. 'शंकरशेठ पाणपोई' आजही प्रसिद्ध आहे.
स्मशानभूमी: हिंदू स्मशानभूमीसाठी सोनापूर येथे जमीन दान केली.

8. नानांचे राजकीय कार्य: मुंबईचा पहिला नगरसेवक

नाना शंकरशेठ हे फक्त दानशूर नव्हते, तर ते एक मुत्सद्दी राजकारणीही होते. 1861 साली जेव्हा 'बॉम्बे म्युनिसिपालिटी' ची स्थापना झाली, तेव्हा नाना तिचे पहिले सदस्य झाले. त्यांनी मुंबईतील रस्ते, गटारे, पाणीपुरवठा यांसारख्या मूलभूत सुविधांसाठी इंग्रज सरकारकडे पाठपुरावा केला.

1845 साली जेव्हा इंग्रजांनी 'इन्कम टॅक्स' लावण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा नानांनी त्याला कडाडून विरोध केला आणि तो कायदा मागे घ्यायला लावला. त्यांना 'मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट' असे म्हटले जायचे, कारण इंग्रज गव्हर्नर सुद्धा कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी नानांचा सल्ला घेत असत.

9. नाना आणि बाळशास्त्री जांभेकर यांचे संबंध | गुरु-शिष्य नाही, दोन मित्र

नाना शंकरशेठ आणि बाळशास्त्री जांभेकर हे समकालीन होते. दोघांचे वयात 9 वर्षांचे अंतर. पण दोघांचे नाते गुरु-शिष्याचे नव्हते, तर दोन मित्रांचे आणि सहकाऱ्यांचे होते.

आर्थिक पाठबळ: बाळशास्त्रींचे 'दर्पण' वृत्तपत्र नानांच्या आर्थिक मदतीशिवाय सुरू होऊ शकले नसते. नानांनी छापखाना उपलब्ध करून दिला.
वैचारिक पाठिंबा: बाळशास्त्री जेव्हा सती प्रथा, बालविवाह याविरुद्ध लिहीत, तेव्हा सनातनी लोक त्यांना विरोध करत. अशावेळी नाना शंकरशेठ खंबीरपणे बाळशास्त्रींच्या पाठीशी उभे राहिले.
शिक्षण क्षेत्र: एल्फिन्स्टन कॉलेजच्या स्थापनेत नानांचा पैसा आणि बाळशास्त्रींचे ज्ञान एकत्र आले. नाना संस्थापक होते, तर बाळशास्त्री पहिले प्राध्यापक.

थोडक्यात, बाळशास्त्री जांभेकर हे 'विचार' होते, तर नाना शंकरशेठ त्या विचारांना 'कृतीत' आणणारे 'हात' होते. दोघांशिवाय आधुनिक महाराष्ट्राची कल्पना करणे अशक्य आहे.

10. नानांचे समकालीन: कोणासोबत काम केले?

व्यक्ती	क्षेत्र	नानांसोबतचे कार्य
बाळशास्त्री जांभेकर	वृत्तपत्र, शिक्षण	दर्पण वृत्तपत्र, एल्फिन्स्टन कॉलेज
दादाभाई नौरोजी	राजकारण, अर्थशास्त्र	बॉम्बे असोसिएशन ची स्थापना 1852
भाऊ दाजी लाड	वैद्यक, इतिहास	ग्रँट मेडिकल कॉलेज, रॉयल एशियाटिक सोसायटी
सर जमशेटजी जीजीभॉय	उद्योग, दानशूर	जे.जे. हॉस्पिटल, जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट
डॉ. भाऊ दाजी लाड	वैद्यक, संशोधन	ग्रँट मेडिकल कॉलेजचे पहिले विद्यार्थी

11. नाना शंकरशेठ यांचा मृत्यू आणि अंत्ययात्रा | 31 जुलै 1865

31 जुलै 1865 रोजी वयाच्या 62 व्या वर्षी नाना शंकरशेठ यांचे मुंबईत निधन झाले. त्यांच्या मृत्यूची बातमी वाऱ्यासारखी पसरली आणि संपूर्ण मुंबईवर शोककळा पसरली. त्यांची अंत्ययात्रा ही मुंबईने पाहिलेली आजपर्यंतची सर्वात मोठी अंत्ययात्रा होती.

इंग्रज गव्हर्नर, पारशी, मुस्लिम, ख्रिश्चन, हिंदू - सर्व धर्माचे आणि सर्व स्तरातील लाखो लोक त्यांच्या अंत्ययात्रेत सहभागी झाले होते. दुकाने बंद ठेवली गेली. सरकारी कचेऱ्यांना सुट्टी जाहीर केली गेली. 'टाइम्स ऑफ इंडिया' ने लिहिले, "The uncrowned king of Bombay is no more. Mumbai has lost its father." (मुंबईचा अनभिषिक्त राजा गेला. मुंबईने आपला बाप गमावला.)

12. नानांचा वारसा: आज मुंबईत काय काय आहे नानांच्या नावावर?

नाना शंकरशेठ जाऊन 160 वर्षे झाली, पण मुंबईच्या कणाकणात ते आजही जिवंत आहेत.

नाना चौक: ग्रँट रोड परिसरातील प्रसिद्ध चौक.
जगन्नाथ शंकरशेठ मार्ग: गिरगावातील मुख्य रस्ता.
शंकरशेठ रोड: पुण्यातील रस्ता.
नाना शंकरशेठ स्मारक: मरीन लाइन्स येथे पुतळा.
मुंबई विद्यापीठ, SBI, ग्रँट मेडिकल कॉलेज, CSMT: या सर्व संस्थांच्या पायात नानांचे योगदान आहे.

थोडक्यात, आज आपण जी मुंबई पाहतो, अनुभवतो, तिचा 'Real Architect' नाना शंकरशेठच आहेत.

13. 50 महत्वाचे One Liner प्रश्नोत्तरे | MPSC, Police, Talathi साठी

नाना शंकरशेठ यांचे पूर्ण नाव काय? - जगन्नाथ शंकरशेठ मुरकुटे.
नाना शंकरशेठ यांचा जन्म कधी झाला? - 10 फेब्रुवारी 1803.
नाना शंकरशेठ यांचा जन्म कुठे झाला? - मुंबई.
नाना शंकरशेठ यांचा मृत्यू कधी झाला? - 31 जुलै 1865.
नाना शंकरशेठ यांना कोणती उपाधी दिली जाते? - आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार.
भारताची पहिली रेल्वे कधी धावली? - 16 एप्रिल 1853.
भारताची पहिली रेल्वे कुठून कुठे धावली? - बोरीबंदर (मुंबई) ते ठाणे.
Great Indian Peninsula Railway चे भारतीय संचालक कोण होते? - नाना शंकरशेठ.
ग्रँट मेडिकल कॉलेजच्या स्थापनेसाठी कोणी जमीन दान केली? - नाना शंकरशेठ.
ग्रँट मेडिकल कॉलेज कधी स्थापन झाले? - 1845.
मुंबई विद्यापीठाच्या स्थापनेसाठी नेमलेल्या समितीचे पहिले भारतीय सदस्य कोण? - नाना शंकरशेठ.
मुंबई विद्यापीठ कधी स्थापन झाले? - 1857.
Bank of Bombay कधी स्थापन झाली? - 1840.
Bank of Bombay चे संस्थापक संचालक कोण होते? - नाना शंकरशेठ.
Bank of Bombay चे पुढे काय झाले? - Imperial Bank of India, नंतर State Bank of India (SBI).
भारताची पहिली कापड गिरणी कोणी सुरू केली? - नाना शंकरशेठ आणि कावसजी नानाभाई दावर यांनी 1854 साली.
बॉम्बे समाचार वृत्तपत्राला कोणी मदत केली? - नाना शंकरशेठ. 1822 साली.
दर्पण वृत्तपत्राला छापखाना कोणी उपलब्ध करून दिला? - नाना शंकरशेठ.
एल्फिन्स्टन कॉलेजच्या स्थापनेसाठी कोणी 2 लाख रुपये देणगी दिली? - नाना शंकरशेठ.
एल्फिन्स्टन कॉलेज कधी स्थापन झाले? - 1834.
नाना शंकरशेठ यांना 'मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट' का म्हणत? - कारण इंग्रज गव्हर्नर सुद्धा निर्णय घेण्यापूर्वी त्यांचा सल्ला घेत.
1845 चा 'इन्कम टॅक्स' कायदा कोणी मागे घ्यायला लावला? - नाना शंकरशेठ यांनी विरोध केल्यामुळे.
बॉम्बे असोसिएशनची स्थापना कोणी केली? - नाना शंकरशेठ आणि दादाभाई नौरोजी यांनी 1852 साली.
बॉम्बे असोसिएशनचा उद्देश काय होता? - भारतीयांच्या राजकीय हक्कांसाठी इंग्रज सरकारकडे अर्ज करणे.
नाना शंकरशेठ यांचा वडिलांचा व्यवसाय काय होता? - सोनार आणि सावकार.
नाना शंकरशेठ यांना कोणत्या भाषेचे ज्ञान होते? - मराठी, संस्कृत, इंग्रजी, गुजराती.
नाना शंकरशेठ यांच्या मृत्यूनंतर त्यांची अंत्ययात्रा कशी होती? - मुंबईने पाहिलेली सर्वात मोठी अंत्ययात्रा. लाखो लोक सहभागी.
'टाइम्स ऑफ इंडिया' ने नानांच्या मृत्यूवर काय लिहिले? - "The uncrowned king of Bombay is no more."
नाना चौक कुठे आहे? - मुंबईतील ग्रँट रोड परिसरात.
जगन्नाथ शंकरशेठ मार्ग कुठे आहे? - गिरगाव, मुंबई.
नाना शंकरशेठ यांचा पुतळा कुठे आहे? - मरीन लाइन्स, मुंबई.
भारताच्या पहिल्या रेल्वे प्रवासात नाना शंकरशेठ होते का? - हो, ते पहिल्या रेल्वेने प्रवास करणाऱ्या मोजक्या भारतीयांपैकी एक होते.
पहिल्या रेल्वेची 3 इंजिने कोणती होती? - सुलतान, सिंध आणि साहिब.
पहिल्या रेल्वेत किती डबे होते? - 14 डबे.
पहिल्या रेल्वेतून किती प्रवाशांनी प्रवास केला? - सुमारे 400 प्रवासी.
बॉम्बे नेटिव्ह जनरल लायब्ररीच्या स्थापनेत नानांचा वाटा होता का? - हो.
नाना शंकरशेठ कोणत्या न्यायालयात न्यायाधीश होते? - सदर दिवाणी अदालत.
नानांनी मुंबईत कोणत्या समाजसुधारणेसाठी काम केले? - शिक्षण प्रसार, वृत्तपत्रे, ग्रंथालये, पाणपोई, स्मशानभूमी.
नाना शंकरशेठ यांना कोणत्या समाजसुधारकाचा पाठिंबा होता? - बाळशास्त्री जांभेकर.
नानांनी कोणत्या मंदिरासाठी देणगी दिली? - भुलेश्वरचे मंदिर आणि इतर अनेक मंदिरे.
नाना शंकरशेठ यांचे आडनाव काय होते? - मुरकुटे.
नानांना 'Justice of Peace' ही पदवी कोणी दिली? - इंग्रज सरकारने.
नाना शंकरशेठ यांनी GIP Railway मध्ये किती गुंतवणूक केली होती? - 10 लाख रुपये.
मुंबईतील पहिली कापड गिरणी कोणती? - बॉम्बे स्पिनिंग अँड वीविंग कंपनी, 1854.
नाना शंकरशेठ यांनी स्त्री शिक्षणाला पाठिंबा दिला होता का? - हो.
एल्फिन्स्टन कॉलेजचे पहिले भारतीय प्राध्यापक कोण होते? - बाळशास्त्री जांभेकर. यासाठी नानांनी मदत केली.
नाना शंकरशेठ यांच्या स्मरणार्थ कोणता पुरस्कार दिला जातो? - महाराष्ट्र सरकारचा 'नाना शंकरशेठ समाजभूषण पुरस्कार'.
नानांच्या वडिलांचे नाव काय? - शंकरशेठ मुरकुटे.
नाना शंकरशेठ यांनी कोणत्या वृत्तपत्राला सुरुवातीला मदत केली? - बॉम्बे दर्पण आणि बॉम्बे समाचार.

14. MPSC च्या जुन्या प्रश्नपत्रिका विश्लेषण | 2015-2024 | नाना शंकरशेठ

MPSC आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये नाना शंकरशेठ यांच्यावर कसे प्रश्न येतात, ते पाहू.

वर्ष	परीक्षा	विचारलेला प्रश्न	उत्तर	विषय
2023	MPSC Prelim	भारताच्या पहिल्या रेल्वे कंपनीचे भारतीय संचालक कोण होते?	नाना शंकरशेठ	रेल्वे
2022	PSI Main	ग्रँट मेडिकल कॉलेजच्या स्थापनेसाठी कोणी जमीन दान केली?	नाना जगन्नाथ शंकरशेठ	शिक्षण
2021	STI Prelim	Bank of Bombay चे संस्थापक संचालक कोण?	नाना शंकरशेठ	बँकिंग
2020	MPSC Mains	"नाना शंकरशेठ हे आधुनिक मुंबईचे खरे शिल्पकार होते" स्पष्ट करा. (20 मार्क्स)	निबंधात्मक उत्तर	निबंध
2019	Talathi	आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार कोणास म्हणतात?	नाना जगन्नाथ शंकरशेठ	उपाधी
2018	ASO	मुंबईतील पहिली कापड गिरणी कोणी सुरू केली?	नाना शंकरशेठ आणि कावसजी दावर	उद्योग
2017	Police Bharti	नाना शंकरशेठ यांचा जन्म कधी झाला?	10 फेब्रुवारी 1803	जन्म
2016	Combine Prelim	मुंबई विद्यापीठाच्या स्थापनेसाठी नेमलेल्या समितीचे पहिले भारतीय सदस्य कोण?	नाना शंकरशेठ	शिक्षण

Analysis: MPSC मुख्यतः 'रेल्वे, ग्रँट मेडिकल, Bank of Bombay, कापड गिरणी, आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार' या 5 मुद्द्यांवर प्रश्न विचारते. Mains मध्ये 'मुंबईच्या जडणघडणीतील नानांचे योगदान' यावर 20 मार्कांचा निबंध येतो.

15. पोलीस भरतीसाठी 25 महत्वाचे प्रश्न | 2 मार्क्स पक्के

प्रश्न 1: नाना शंकरशेठ यांना कोणत्या नावाने ओळखले जाते?

उत्तर: आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार, मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट.

प्रश्न 2: भारतात पहिली रेल्वे कधी सुरू झाली?

उत्तर: 16 एप्रिल 1853.

प्रश्न 3: भारतातील पहिल्या रेल्वेचे भारतीय संचालक कोण होते?

उत्तर: नाना जगन्नाथ शंकरशेठ.

प्रश्न 4: भारताची पहिली रेल्वे कुठून कुठपर्यंत धावली?

उत्तर: बोरीबंदर (मुंबई) ते ठाणे. अंतर 34 किमी.

प्रश्न 5: ग्रँट मेडिकल कॉलेज कधी सुरू झाले?

उत्तर: 1845 साली.

प्रश्न 6: ग्रँट मेडिकल कॉलेजसाठी जमीन कोणी दान केली?

उत्तर: नाना शंकरशेठ यांनी काळबादेवी येथील 2 एकर जमीन दान केली.

प्रश्न 7: Bank of Bombay ची स्थापना कधी झाली?

उत्तर: 1840 साली.

प्रश्न 8: Bank of Bombay चे आजचे नाव काय?

उत्तर: State Bank of India (SBI).

प्रश्न 9: मुंबईतील पहिली कापड गिरणी कोणती?

उत्तर: बॉम्बे स्पिनिंग अँड वीविंग कंपनी, 1854.

प्रश्न 10: मुंबई विद्यापीठ कधी स्थापन झाले?

उत्तर: 1857 साली.

प्रश्न 11: एल्फिन्स्टन कॉलेजच्या स्थापनेसाठी कोणी 2 लाख रुपये देणगी दिली?

उत्तर: नाना शंकरशेठ.

प्रश्न 12: नाना शंकरशेठ यांचा जन्म कोणत्या साली झाला?

उत्तर: 10 फेब्रुवारी 1803.

प्रश्न 13: नाना शंकरशेठ यांचा मृत्यू कोणत्या साली झाला?

उत्तर: 31 जुलै 1865.

प्रश्न 14: 'दर्पण' वृत्तपत्राला छापखाना कोणी उपलब्ध करून दिला?

उत्तर: नाना शंकरशेठ.

प्रश्न 15: नाना चौक मुंबईत कुठे आहे?

उत्तर: ग्रँट रोड परिसरात.

प्रश्न 16: नाना शंकरशेठ कोणत्या कंपनीचे संचालक होते?

उत्तर: Great Indian Peninsula Railway (GIP).

प्रश्न 17: नाना शंकरशेठ यांचे पूर्ण नाव काय?

उत्तर: जगन्नाथ शंकरशेठ मुरकुटे.

प्रश्न 18: 'बॉम्बे असोसिएशन' ची स्थापना कोणी केली?

उत्तर: नाना शंकरशेठ आणि दादाभाई नौरोजी यांनी 1852 साली.

प्रश्न 19: नाना शंकरशेठ यांना इंग्रजांनी कोणती पदवी दिली होती?

उत्तर: Justice of Peace.

प्रश्न 20: नाना शंकरशेठ यांच्या वडिलांचे नाव काय?

उत्तर: शंकरशेठ मुरकुटे.

प्रश्न 21: नाना शंकरशेठ यांनी कोणत्या वृत्तपत्राला सुरुवातीला मदत केली?

उत्तर: बॉम्बे समाचार, 1822.

प्रश्न 22: पहिल्या रेल्वेची 3 इंजिने कोणती होती?

उत्तर: सुलतान, सिंध आणि साहिब.

प्रश्न 23: नाना शंकरशेठ यांनी GIP Railway मध्ये किती गुंतवणूक केली होती?

उत्तर: सुमारे 10 लाख रुपये.

प्रश्न 24: मुंबई म्युनिसिपालिटीचे पहिले सदस्य कोण होते?

उत्तर: नाना शंकरशेठ, 1861 साली.

प्रश्न 25: नाना शंकरशेठ यांच्या अंत्ययात्रेबद्दल 'टाइम्स ऑफ इंडिया' काय म्हणाले?

उत्तर: "The uncrowned king of Bombay is no more."

16. निष्कर्ष: आजच्या उद्योजकांनी आणि तरुणांनी नानांकडून काय शिकावे?

नाना जगन्नाथ शंकरशेठ यांचे जीवन म्हणजे 'Vision' आणि 'Action' यांचा संगम आहे. त्यांच्याकडे फक्त पैसा नव्हता, तर दृष्टी होती. त्यांनी पैसा कमावला, पण तो स्वतःसाठी बंगले बांधण्यात नाही घालवला, तर मुंबई नावाचे शहर बांधण्यात खर्च केला.

आजच्या तरुणांसाठी नानांची 4 शिकवण:

दूरदृष्टी (Vision): नानांनी 1853 साली रेल्वे आणली. त्यावेळी लोकांना वाटले 'आगाडी' म्हणजे भूत. पण नानांना माहित होते की भविष्यात दळणवळण हाच विकासाचा मार्ग आहे. आज तुम्ही स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करता, तेव्हा 5 वर्षांनंतर स्वतःला कुठे पाहता, याची 'Vision' ठेवा.
दानशूरता (Philanthropy): नानांनी आपली 90% संपत्ती शिक्षण, आरोग्य आणि समाजासाठी दान केली. आजचा तरुण नोकरी लागल्यावर समाजाला काय परत देणार, याचा विचार करावा.
Risk Taking Ability: इंग्रजांच्या काळात रेल्वे, बँक, गिरणी यांसारख्या नवीन गोष्टींमध्ये पैसे गुंतवणे म्हणजे मोठी रिस्क होती. पण नाना डगमगले नाहीत. MPSC, पोलीस भरतीचा अभ्यास करणे ही सुद्धा एक रिस्कच आहे. पण नानांसारखी हिम्मत ठेवा.
Networking: नानांचे इंग्रज गव्हर्नरपासून ते बाळशास्त्री जांभेकर, दादाभाई नौरोजी पर्यंत सर्वांशी चांगले संबंध होते. त्यामुळे ते मोठी कामे करू शकले. तुम्हीही अभ्यास करताना ग्रुप स्टडी करा, इतरांना मदत करा.

            Vision Gov Academy चा संदेश: नाना शंकरशेठ यांनी 'मुंबई' घडवली. आम्ही 'Vision Gov Academy'
            च्या माध्यमातून 'विद्यार्थी' घडवत आहोत. नानांनी रेल्वे दिली, आम्ही तुम्हाला 'यशाचा ट्रॅक' देत आहोत. नानांनी
            बँक दिली, आम्ही तुम्हाला 'ज्ञानाची बँक' देत आहोत. फक्त अभ्यास करा, जिद्द ठेवा. तुम्हीही एक दिवस नाना शंकरशेठ
            यांच्यासारखे 'शिल्पकार' व्हाल - स्वतःच्या कुटुंबाचे, समाजाचे आणि देशाचे.
        

ही पोस्ट वाचल्याबद्दल धन्यवाद. आता यावर एक Mock Test सोडवा. 100% मार्क्स मिळालेच पाहिजेत.

जय हिंद! जय महाराष्ट्र! जय नाना शंकरशेठ!

Author: Vision Gov Academy Team | Prashant Sir
Category: महाराष्ट्राचा इतिहास, MPSC Notes, Police Bharti GK, Modern History
Published On: 21 June 2026
Tags: नाना शंकरशेठ, आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार, पहिली रेल्वे, ग्रँट मेडिकल कॉलेज, Bank of Bombay, MPSC History Notes PDF, Police Bharti History

Police Bharti + Talathi इतिहास GK:

👉 Police Bharti GK - महत्वाचे प्रश्न

👉 1857 चा उठाव - Police + Talathi साठी

👉 1757 ते 1947 - आधुनिक भारताचा इतिहास

👉 1905 बंगालची फाळणी - महत्वाचे मुद्दे

👉 1757 ते 1947 - Revision Notes

Top News

नाना जगन्नाथ शंकरशेठ माहिती | आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam