नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

उत्क्रांती - Evolution

प्रस्तावना :

• सजीवांमध्ये टप्प्याटप्प्याने व काळानुरूप होणाऱ्या बदलाला (जास्त करून फायदेशीर बदल) उत्क्रांती असे म्हणतात. सहसा, उत्क्रांती हा एकाच दिशेने होणारा प्रवास आहे. मानव प्रजाती ही आजतागायतची सर्वात प्रगतशील व प्रगती साधून घेणारी प्रजाती आहे.
• असे मानले जाते की एका महाविस्फोटामुळे (ज्याला बीग बँग असेही म्हणतात) विश्वाची निर्मिती 15,000 मिलीअन (15 बिलीयन) वर्षांपूर्वी झाली. तर, पृथ्वी व सुर्यमालेची निर्मिती ही अंदाजे 4.6 बिलीयन वर्षांपूर्वी झाली आणि पृथ्वीवरील सजीवांची निर्मिती ही अंदाजे 4 बिलीयन वर्षांपूर्वी झाली.
• 'बीग बँग गृहीतक (Big Bang Hypothesis) हे सर्वप्रथम 'अब्बे लेमाईटर' यांनी मांडले पण त्याला 'बीग बँग' हे नाव 1950 साली 'फ्रेड हॉयले' यांनी दिले.
• अनेक शोधानंतर असे सिद्ध झाले आहे की पृथ्वीवर आगोदर मुदावरण (Atmosphere) नंतर वातावरण (Lithosphere) व सगळ्यात शेवटी जेव्हा तापमान 100°C पेक्षा कमी झाले तेव्हा जलावरणाची (Hydrosphere) निर्मिती झाली.

15.1 जीवसृष्टीचा उदय :

• पृथ्वीवरील जीवसृष्टीच्या उदयाला 'प्रोटोबायोजेनेसीस' असेही म्हणतात.
• उत्क्रांती ही अतिशय जुनी व सातत्याने घडून येणारी क्रिया असल्यामुळे त्याबद्दल काळानुरूप व वेगवेगळ्या अभ्यासांवर आधारित अनेक सिद्धांत मांडले गेले. त्यातील काही सिद्धांताबद्दल माहिती पाहूयात.

A. थिअरी ऑफ स्पेशल क्रिएशन (Theory of special creation) :

• हा सर्वात जुना (Oldest) सिद्धांत आहे, सेनचा साधू 'फादर सुड्रेझ' यांनी हा सिद्धांत मांडला.
• या सिद्धांतानुसार सजीवांची निर्मिती ही देव किंवा दैवी शक्तीमुळेच झाली आहे. व त्यामुळेच बऱ्याच धर्मांनी व धार्मिक संस्थांनी याचा जोरदार पुरस्कार केला.
• या सिद्धांताचे असेही गृहीतक होते की आता जसे आपण आहोत तसेच देवांनी व दैवी शक्तींनी तयार केले असून आपल्यातील ही जैवविविधता उत्पत्तीनुसार अशीच राहिलेली असेल.
• जेनिसीस ऑफ बायबल (Genesis of Bible) यात नमुद केल्याप्रमाणे जीवनाची निर्मिती ही 6 नैसर्गिक दिवसात (6 Natural days) मध्ये झाली असावी ते पुढील प्रमाणे :
• पहिला दिवस - स्वर्ग व पृथ्वी (Materia prima) तयार झाले.
• तिसरा दिवस - झाडे तयार झाली.
• पाचवा दिवस - मासे व बेडूक तयार झाले.
• सहावा दिवस - माणूस तयार झाला.

टीप: यामध्ये मानव उत्क्रांतीचा चित्र पण दिला आहे - माकडापासून ते आधुनिक मानवापर्यंतचा प्रवास.

उत्क्रांतीचे विविध सिद्धांत

'अॅडम' हा पृथ्वीतलावरील तयार झालेला सर्वात प्रथम मनुष्य होय. व त्याच्या 13 व्या बरगडीपासून सर्वात पहिली स्त्री (आधा स्त्री) 'इव्ह'(Eve) ची निर्मिती झाली व नंतर ती अॅडम (Adam) ची पत्नी बनली.
हिंदु समाजातील गृहीतकाप्रमाणे जीवन हे ब्रह्मदेवाने निर्माण केले आहे व 'मनु' हा प्रथम पुरुष असून 'श्रद्धा' ही प्रथम स्त्री होय.

B. कॉस्मोझोईक थिअरी (Cosmozoic Theory) :

• हा सिद्धांत 'रिच्टर' यांनी 1856 साली दिला व यास 'पॅनस्पर्मीया सिद्धांत' असेही म्हणतात.
• या सिद्धांतानुसार पृथ्वीवरील जीवन हे दुसऱ्या ग्रहावरून आलेल्या बीजाणू किंवा सुक्ष्मजीवांमुळे उदयास आले असावे, ज्यांना 'कॉस्मोझोवा' असे म्हणतात. व त्यांच्या समजाप्रमाणे हे 'कॉस्मोझोवा' किंवा 'पॅनस्पर्म' हे मेटीओराईट्स (बाहेरील दुनियेतून आले घटक) मध्ये साठवले असतात. हेच मेटीओराईट्स पृथ्वीवर येतात व इथूनच ते कॉस्मोझोवा पृथ्वीवर सोडले गेले.

C. थेअरी ऑफ स्पॉन्टेनियस जनरेशन किंवा थेअरी ऑफ अबायोजेनेसीस :

• यालाच थेअरी ऑफ ऑटोबायोजेनेसीस असेही म्हणतात. या थेअरीनुसार पृथ्वीवरील जीवसृष्टीची सुरुवात निर्जीव कणापासून झाली. या थेअरीचे अरिस्टॉटलनी समर्थन केले.

D. थेअरी ऑफ बायोजेनेसीस :

• फ्रान्सीको रेडी, स्पॅलेंझानी आणि लुईस पाश्चर या तिघांनी 'अबायोजेनेसीस' थेअरी चुकीची आहे. हे सिद्ध केले व पृथ्वीवर प्रत्येक सजीव आहे पूर्वी असलेल्या सजीवाचाच भाग आहे. असे गृहीतक मांडले.

E. रासायनिक उत्क्रांतीचा सिद्धांत किंवा आधुनिक उत्क्रांतीचा सिद्धांत (Theory of chemical evolution) :

• ओपेरिन या बायोकेमिस्टने वरील थेअरी त्याच्या पुस्तकात (ओरीजीन ऑफ लाइफ) दिली आहे. आणि याच प्रकारची थेअरी हॅल्डने या शास्त्रज्ञाने मांडली. म्हणून या थेअरीला ओपेरिन-हॅल्डन-थेअरी असेही ओळखले जाते.
• या थेअरीच्या मते पृथ्वीवरील पहिला सजीव हा सततच्या होणाऱ्या रासायनिक अभिक्रियेमुळे काही संयुगे एकत्र मिसळून तयार झाला असावा, या थेअरीचे खालील टप्पे आहेत.

i. वातावरण निर्मिती :

• सुर्यापासून ज्यावेळी पृथ्वी वेगळी झाली तेव्हा पृथ्वी ही एक आगीचा गोळा होती, यात वाफळणारे वायू होते आणि वायुरुपी बाष्पाच्या स्वरूपात मुलद्रव्य होती. जसजशी पृथ्वी सुर्यापासून दूर गेली तसतसे पृथ्वीवरील तापमान कमी होऊन जड धातू जसे की लोह, निकेल पृथ्वीच्या गर्भात साठत गेले व हलके मुलद्रव्य जसे की हीलियम, हायड्रोजन ऑक्सिजन, नायट्रोजन, कार्बन यांचे मिळून पृथ्वीचे वातावरण तयार झाले.

ii. अमोनिया, पाणी, मिथेनची निर्मिती :

• खुप कालावधीनंतर वातावरणातील मुलद्रव्ये एकत्रीत येऊन संयुगाची निर्मिती आली. जसे की नायट्रोजन व हायड्रोजन मिळून अमोनिया (NH3), हायड्रोजन व ऑक्सिजन मिळून पाणी (H2O), कार्बन व हायड्रोजन मिळून मिथेन (CH4) या संयुगाची निर्मिती आली. परंतु तापमान खुपच जास्त असल्याने वरील संयुगे वायूच्या स्वरूपात होती. नंतर वातावरण थंड होत गेले व पाणी जलरूपी रूपांतरित झाले. म्हणूनच पृथ्वीवरील सर्वात पहिले संयुगे हे पाणी, अमोनिया व मिथेन होय.

iii. साधे सेंद्रिय पदार्थांची निर्मिती :

• त्यानंतर सुक्ष्मरेणूंची निर्मिती सुरू झाली. जसे की मोनोसॅकराइड, आमायनो अॅसिड, प्युरिन्स, पायरीमिडीन्स, मेद आम्ल इत्यादी.

रासायनिक उत्क्रांतीचे पुढील टप्पे :

• A) त्यानंतर वरील साध्या पदार्थांपासून जटिल पदार्थांची निर्मिती होत गेली. उदा.: मोनोसॅकराइडपासून पॉलीसॅकराइड, अमायनो आम्ला पासून प्रथिन, प्युरिन्स-पायरीमिडन्स पासून न्यूक्लिओटाइडची (DNA चा घटक) निर्मिती.
  • प्रथिन निर्मिती ही उत्क्रांतीसाठी सर्वात लाभदायक ठरली असे मानले जाते.
• B) न्यूक्लीक आम्लाची निर्मिती - वरील विविध संयुगे एकत्र येऊन न्यूक्लीक आम्लाची निर्मिती झाली.
• C) न्यूक्लीक आम्लासोबतच प्रथिने, कार्बोहायड्रेट, मेद यांच्या समवेत एका नवीन रचनेची निर्मिती झाली ज्याला प्रोटोबायोन्ट किंवा अधपेशी असे नाव दिले गेले.
• D) यापासूनच विभाजन क्षमता निर्माण झाली. सजीवाच्या अस्तित्वाच्या घटकाची निर्मिती झाली ज्याला 'पेशी' (Cell) असे म्हटले गेले. पहिली पेशी ही समुद्रात तयार झाली असून ती परपोषी होती.

आतापर्यंत आपण पाहिलेल्या सर्व सजीव निर्मितीच्या संबंधीत थेअरी होत्या, ज्यापासून एक पेशीय सजीव कसा तयार झाला असावा याचा अभ्यास आपण केला. परंतु त्या एकपेशीय सजीवापासून बहुपेशीय सजीवात होणारे रूपांतरण ज्याला उत्क्रांती असे म्हणतात, याचा अभ्यास आपण करणार आहोत.

15.1 उत्क्रांती (Evolution) :

• उत्क्रांती म्हणजे 'हळुवार बदल' होय.
• व्याख्या :- "हळुवार, नियमित, वापस न येणारा बदल ज्यापासून सध्या काळातला जटिल सजीव (Complex creature) हा पूर्व काळात अस्तित्वात आलेल्या साध्या-सजीवापासून रूपांतरित झाला असावा." हरबर्ट स्पेन्सर यांनी सर्वप्रथम 'उत्क्रांती' हा शब्द वापरला.
• उत्क्रांतीचे सिद्धांत मांडण्यासाठी बऱ्याच शास्त्रज्ञांनी प्रयत्न केले त्यातील काही महत्वाचे उदाहरणे.
  • चार्ल्स डार्विनचे नैसर्गिक निवडीचे तत्व
  • लॅमार्कचा उत्क्रांती सिद्धांत
  • ह्युगो डी वेरिजची उत्परिवर्तन (Mutation) थेअरी.

लक्षात ठेवा

1) उत्क्रांतीचे दोन प्रकार असतात :

• अ) असेंद्रिय उत्क्रांती (Inorganic Evolution) = अजैविक/निर्जीव वस्तूंची होणारी उत्क्रांती उदा. नद्या, पर्वत, खडक
• ब) सेंद्रिय उत्क्रांती (Organic Evolution) = जैविक/सजीवांची उत्क्रांती. सेंद्रिय उत्क्रांती ही संज्ञा हरबर्ट यांनी दिली तर चार्ल्स डार्विन यांनी याला "Descent with modification" असे संबोधले.

सेंद्रिय उत्क्रांतीचे पुरावे (Evidence of organic Evolution) :

खाली दिलेल्या चित्रात 2 प्रकार दाखवले आहेत:

• Analogous Structures (Streamline Appendages): शार्क, पेंग्विन, डॉल्फिन यांचे पंख/पंखे - कार्य सारखे पण रचना वेगळी
• Homologous Structures (Pentadactyl Limbs): मानव, मांजर, व्हेल, वटवाघूळ यांचे पुढचे पाय - रचना सारखी पण कार्य वेगळे

A. समजात अवयव (Homologous organ) :

• असे अवयव जे रचनेने सारखे असतात परंतु कार्याने वेगळे असतात त्यांना समजात अवयव म्हणतात.
• उदा. बेडूक, सरडा, पक्षी, वटवाघूळ, घोडा, देवमासा, माणूस यांच्यातील पुढचा पाय (मानवात हात) हा मुळ रचने सारखाच असला तरीही त्याचे कार्य वेगळे वेगळे असतात. जसे की सरडा सरपटण्यासाठी, माणूस वस्तू पकडण्यासाठी, पक्षी उडण्यासाठी, मासे पोहण्यासाठी याचा वापर करतात.

B. समधर्मी अवयव (Analogous organ) :

• असे अवयव जे रचनेने किंवा मुळात वेगळे असतात परंतु, त्यांचे कार्य मात्र सारखेच असते, त्यांना समधर्मी अवयव म्हणतात.
• उदा : शेवंड व देवमाशाचे पुच्छपंख, माशीचे व पक्षाचे पंख, संधीपाद व पृष्ठवंशीय प्राण्याचे डोळे, बटाटा आणि रताळा.

C. जोडणारे दुवे (Connecting links) :

• असे सजीव जे सजीवांच्या दोन्ही वर्गीकरणाचे (Class/Phylum) गुणधर्म दर्शवतात त्यांना त्या दोन वर्गीकरणाला 'जोडणारे दुवे' असे म्हणतात.

उदा.:

1. युग्लीना हा आदीजिव वनस्पती व प्राणी या दोन सृष्टीना जोडतो.
2. प्रोटिरोस्पॉन्जिया हा आदीजिव प्रोटोजुआ आणि पोरिफेरा या दोन संघाना (Phylum) जोडतो.
3. पेरिपेटस हा अँथ्रोपोडा सजीव अँनेलीडा-अँथ्रोपोडा यांना जोडतो. डोक्यावर अँटेना असणे हे याचे अँथ्रोपोडाचे वैशिष्ट्य आहे तर सांधी नसणारे पाय (Unjointed legs) हे अँनेलीडाचे वैशिष्ट्य आहे.
4. पेरिपेटस या प्राण्यामध्ये वलयी प्राण्याप्रमाणे खंडीभूत अंग, पातळ उपचर्म व पाश्वपादासारखे अवयव दिसून येतात. या प्राण्यामध्ये संधिपाद प्राण्याप्रमाणे श्वसननलिका व खुली रक्ताभिसरण संस्था आढळते. तसेच प्लॅटिपस हा प्राणी दुग्धग्रंथी व शरीरावरील केस यामुळे सस्तन प्राणी आहे.
5. निओपिलिना हा सजीव मोलुस्कस असून तो अँनेलीडा आणि मोलुस्का या दोन संघाना जोडतो.
6. बॅलेनोग्लॉसस हा हेमीकॉर्डाटा प्राणी कॉर्डाटा व इतर प्राण्याला जोडणारा प्राणी आहे.
7. लंगफिश (GP-Dipnoi) हा मासा असून याला फुफ्फुसे असतात. म्हणून हा मासा उभयचर व पायसेस (मासे) या दोन वर्गाना जोडतो.
8. अर्चिओप्टेरिक्स हा एक असा पक्षी होता जो सरपटणारा वर्ग व पक्षी वर्ग यांना जोडतो. हा एक जिवाश्म असून वँगनर यांनी जर्मनीतील ज्युरॅसीक काळात शोधला. या पक्षाला दात असणे, सरपटणाऱ्या प्राण्यासारखे समोरचे व मागचे पाय तर पक्षाचे पंख असे गुणधर्म होते.
9. प्रोटोथेरियन्स हे सस्तन प्राणी असतात परंतु अंडी घालतात. उदा. प्लॅटिपस (Ornitho rhyncus) हा सस्तन प्राणी सरीसृप व सस्तन वर्गाला जोडतो.
10. 350 मिलीअन वर्षांपूर्वी जगलेला सेयमैरिया हा प्राणी उभयचर व सरीसृप वर्गाला जोडतो.
11. इक्थिओस्टेजिया हा सजीव पायसेस व उभयचर वर्गाला जोडतो.

टीप: आर्किओप्टेरिक्स हा 1861 मध्ये सापडलेला पहिला जिवाश्म असून हा ब्रिटिश संग्रहालयात ठेवण्यात आला आहे. तर 1877 मध्ये अर्चिओरनीस मिळाला जो बर्लिन येथील संग्रहालयात ठेवण्यात आला.

D. अवशेष अंगे (Vestigial organs) :

• असा अवयव जो पूर्वी त्या सजीवात रचनात्मक तसेच कार्यात्मक विकसित होता परंतु सध्या तो फक्त अवशेष म्हणून आहे, ज्याचे कसलेही कार्य नाही त्या अवयवाला अवशेष अंग म्हणतात.
• उदा.: मानवामध्ये सध्या 100 पेक्षा जास्त अवयव हे अवशेष अंग म्हणून ओळखले जातात.
• उदा.: अपेंडीक्स, माकडहाड, अक्कल दाढ, पुरुषातील स्तनाग्र (Nipple), कानाचे स्नायु (Pinna muscle), इंडियन पाइप नावाची वनस्पती हरितद्रव्य नसल्यामुळे परजीवी जीवन जगते, यांची शल्कपर्णे हे अवशेष अंगे आहेत.

E. अटॅविजम (Atavism) :

• जर एखाद्या नवजात सजीवात अचानकपणे पूर्वजाचा अवयव किंवा रचना उद्भावली तर त्याला अटॅविजम असे म्हणतात.
• उदा.:
  • i. लहान बाळाला शेपटी असणे.
  • ii. लहान बाळाच्या अंगावर दाट केस येणे.
  • iii. लहान बाळाचा टोकदार-मोठा खुळा दात.

15.3 मानवी उत्क्रांतीचे टप्पे :

मानवाचे जैववैविध्यतेतील स्थान

• संघ (Phylum) - कॉर्डाटा (Chordata)
• उपवर्ग (Subclass) - युथेरिया (Eutheria)
• उपगण (Sub order) - अँथ्रोपॉईडी (Anthropoidea)
• कुळ (Family) - होमिनीडी (Hominidae)
• प्रजाती (Genus) - होमो (Homo)
• जात (Species) - सॅपियन्स (Sapiens)
• वर्ग (Class) - सस्तन (Mammalia)
• गण (Order) - प्रायमेटा (Primates)

• थॉमस हक्सले (1863) यांनी त्यांच्या 'मानवाचे निसर्गात स्थान' या पुस्तकातून मानवाची उत्क्रांती स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न केला व माणूस आणि ऐप-माकड हे जवळचे वंशज आहेत हे सांगितले.
• परंतु नंतर 1871 मध्ये चार्ल्स डार्विन सांगितले की माणूस हा प्राणी ऐप-माकडापासून प्रगत झाला आहे.

मानवाच्या उत्पत्तीचे टप्पे खालीलप्रमाणे :

A. प्रोब्लिओपिथेकस (Propliopithecus) :

• हा 30 मिलीअन वर्षांपूर्वी अस्तित्वात असलेला, ऐप-माकडासारखा, ओलिगोसीन या काळात जगलेला मानवाचा वंशज होय. इजिप्त येथील 'फायम' इथून पहिला ऐप-मोकडाचा जिवाश्म (Fossils) सापडला.
• हनुवटी, दात असणारा व पटाचीचा दात उभा असणारा जिवाश्म होता.

B. ड्रायोपिथेकस (Dryopithecus / Proconsul) :

• या ऐप-माकडाचे जिवाश्म लिके यांनी 1930 साली आफ्रिका खंडात (Island in Lake victoria) शोधले. हा मायोसीन काळात 20 ते 25 मिलीअन वर्षांपूर्वी जगलेला ऐप आहे. नुकतेच हरितालायनग्ना, बिल्लापूर (हिमाचल प्रदेश) इथे या ऐपचे जिवाश्म आढळले ज्याची हनुवटी परिपूर्ण होती.

C. रामापिथेकस (Ramapithecus) :

• मानवासारखा ऐप-माकड लेवीस या शास्त्रज्ञानी सिवालिक डोंगर (भारत) या भागात शोधला. या सारखाच ऐप केनिया (अफ्रिका) मध्ये शोधला गेला ज्याला केनियापिथेकस असे म्हटले गेले. हा ताठर (erect) होऊन चालत होता.

D. ऑस्ट्रॅलोपिथेकस (Australopithecus) :

• कवटीसोबत सापडलेला हा पहिला जिवाश्म तौंग, दक्षिण अफ्रिका येथून शोधला. यालाच ऐप व माणूस यांना जोडणारा दुवा म्हणतात. याची कर्पर-क्षमता (cranial capacity) 450-600 सीसी होती, 4 फूट उंची, सरळ चालणारा माणूस म्हणून ओळखले जायचे. त्याच्या रचनेवरून याला 'ऐप-माकडाचा मेंदू असलेला माणूस' असे संबोधले गेले.

E. होमो हॅबिलिस (Homo habilis) :

• लिके या शास्त्रज्ञानी 1964 साली याचे जिवाश्म ओल्डुवई जॉर्ज, टेंझानिया (आफ्रिका) येथून शोधून काढले. गवताळ जमिनीवर वावरणारा, ताठर चालणारा, मिश्रभक्षी (Omnivorous) 650-800 सी.सी कर्पर क्षमता 'हँडी मॅन' किंवा टुल-मेकर म्हणून ओळखले जाते.

F. होमो इरेक्टस (Homo Erectus) :

• याला पहिला "खरा-माणूस" म्हणून ओळखले जाते. याचे पुन्हा दोन कालखंड पडतात.
• i. जावा-माणूस = ड्युबोइस यांनी 1891 साली सोलो नदिकाठी जावा येथे हे जिवाश्म शोधले. यालाच पिथेकॅन्थ्रोपस इरेक्टस असे नाव दिले. याची कर्पर-क्षमता 940 सी.सी होती, उंचीने पाच फूट होता. याने सर्वप्रथम अग्नीचा वापर केला असावा असा अंदाज आहे.
• ii. पेकिंग माणूस = कॅवे, पेकिंग (चीन) येथे याचे जिवाश्म आढळले. यालाच पिथेकॅन्थ्रोपस पेकीनेसीस असेही म्हणतात. याची कर्पर क्षमता 850 ते 1200 सी.सी होती.

G. हिडलबर्ग मानव (Homo heidelbergensis) :

• जर्मनीत आढळले जिवाश्म.

H. निअँडरथल मानव (Homo Neanderthalensis) :

• जर्मनीतील निअँडरथल व्हॅलीमध्ये सापडलेला हा जिवाश्म युरोप, आशिया आणि उत्तर-अमेरिकेत वास्तव्यास होता असा अंदाज आहे. 25000 वर्षांपूर्वी हे नामशेष झाल्याचा अंदाज आहे.
• यांची कर्पर क्षमता 1450 सीसी होती. ते थोडेफार हुशार होते, मृतशरीर पुरण्याचे ज्ञान या टप्प्यापासून विकसित झाले असावे.

I. क्रो-मॅग्नॉन (Homo Sapiens fossilis) :

• हा नामशेष झालेला आधुनिक माणूस होय. फ्रान्स येथील क्रो-मॅग्नॉन खडकाजवळ मॅक ग्रेग यांना 1868 साली याचे अवशेष सापडले. 50 हजार वर्षांपूर्वी अस्तित्वात असले आणि 20 हजार वर्षांपूर्वी नामशेष झालेला हा माणूस होय. मोठी कवटी असलेला 180 से.मी. उंचीचा, कर्पर क्षमता 1600 सी.सी, गुहेत कुटुंबासोबत राहणारा, हत्यार वापरणारा, दागिन्याचा वापर, मृतदेह पुरणारा हा माणूस होता.

J. आधुनिक मानव (Homo Sapiens Sapiens) :

• आजच्या जगातले सर्व मानव हे आधुनिक मानव आहेत.

* टीप: मानवसदृश्य प्राण्यांच्या अस्तित्वाची सर्वप्रथम नोंद आफ्रिकेत 'रामपिथेकस' या एपची होय. 'निअँडरथल मानव' हे बुद्धीमान मानव या वर्गातील पहिले उदाहरण मानता येईल.

K. Homo Sapiens Futaris :

• सध्या असलेल्या आधुनिक मानवाच्या पुढील भविष्यतील उत्क्रांती.

★ Important Points

1. पक्षी व फुलपाखरू यांच्यामध्ये लिंग गुणसूत्र हे मानवातील नर-मादीच्या लिंगगुणसूत्रापेक्षा विरुद्ध असतात. म्हणजेच पक्षांमध्ये मादी ठरवते की संततीमध्ये कोणते लिंग येईल.
2. खोलिनील जिवाश्माचा अभ्यास - सर्वात खोल अपृष्ठवंशीय प्राण्याचे जिवाश्म आढळले. नंतर त्यावर पृष्ठवंशीय प्राणी आढळतात.
   क्रम : मासे→उभयचर→सरीसृप→पक्षी→सस्तनप्राणी. म्हणजे याच क्रमाने सजीवांचा विकास झाला असे म्हणता येईल.
3. चार्ल्स रॉबर्ट डार्विन : जन्म : 12 Feb 1809, मृत्यू : 19 April 1882
   • याने उत्क्रांतीचा सिद्धांत मांडला.
   • माणसाच्या सर्व जाती समान पूर्वजापासून क्रमाक्रमाने व हजारो वर्षाच्या कालखंडानंतर विकसित झाल्या, या विकासात नैसर्गिक निवडीचे तत्व (natural selection) कारणीभूत ठरते असे त्याने प्रतिपादन केले.
   • याने हे सर्व पुरावे त्याच्या ग्रंथात 'ऑन दि ओरीजीन ऑफ स्पेसिज' लिहिले आहेत.
4. डार्विनच्या नैसर्गिक निवडीच्या सिद्धांतामधील काही आक्षेप पुढीलप्रमाणे :
   • नैसर्गिक निवड ही एकमेव गोष्ट उत्क्रांतीला कारणीभूत नाही.
   • उपयोगी व निरुपयोगी बदलांचे स्पष्टीकरण दिले नाही.
   • सातत्याने होणारे बदल व एकदम होणारे बदल यांचा उल्लेख नाही.
5. लॅमार्कवाद - उत्क्रांती होत असताना सजीवांच्या शरीररचनेत बदल होतात व या बदलामागे त्या जीवाने केलेला प्रयत्न वा आळस कारणीभूत असतो. यालाच "Use or disuse of organ theory" किंवा "Theory of inheritance of acquired character" असे म्हणतात.

डार्विनवादानंतरचे आधुनिक सिद्धांत :

• i. उत्परिवर्तन सिद्धांत - ह्यूगो डी व्ह्रीज : अचानक होणाऱ्या मोठ्या बदलाला उत्परिवर्तन म्हणतात. हे बदल पुढच्या पिढीत जातात. उदा. इव्हिनिंग प्रिमरोझ वनस्पतीत नवीन जात तयार झाली.
• ii. आधुनिक संश्लेषणात्मक सिद्धांत : डार्विन + मेंडेल + जनुकशास्त्र यांचा संयोग. यानुसार उत्क्रांतीसाठी 5 घटक कारणीभूत आहेत - उत्परिवर्तन, नैसर्गिक निवड, जनुकीय प्रवाह, जनुकीय विचलन, विलगीकरण.
• iii. जनुकीय उत्क्रांती : लोकसंख्येमधील जनुक वारंवारतेत होणाऱ्या बदलाला उत्क्रांती म्हणतात.

15.4 उत्क्रांतीला कारणीभूत घटक

1. उत्परिवर्तन : DNA मध्ये अचानक बदल. हा नवीन भिन्नतेचा स्रोत आहे.
2. जनुकीय प्रवाह : एका लोकसंख्येतून दुसऱ्या लोकसंख्येत जनुक जाणे.
3. जनुकीय विचलन : लहान लोकसंख्येत अचानक जनुक वारंवारता बदलणे. उदा. बाटली मानेचा परिणाम.
4. नैसर्गिक निवड : पर्यावरणाला उपयुक्त गुण असलेले सजीव टिकतात.
5. विलगीकरण : भौगोलिक किंवा प्रजनन विलगीकरणामुळे नवीन जात तयार होते.

15.5 मानवी उत्क्रांतीचे विस्तृत टप्पे

मानवाचा उत्क्रांतीचा प्रवास सुमारे 7 कोटी वर्षांचा आहे. आफ्रिकेतून सुरू होऊन संपूर्ण जगात पसरला.

A. आदिमानव पूर्वज - Primate Ancestors

• वेळ: 60-40 MYA | उदा: लेम्युर, टार्सियर
• झाडावर राहणारे, मोठे डोळे, नखे असले सस्तन प्राणी

B. कपिमानव - Ape Like Ancestors

1. प्रोब्लिओपिथेकस - 30 MYA: इजिप्त. पहिला ऐप. हनुवटी होती.
2. इजिप्तोपिथेकस - 28 MYA: जंगलात राहणारा
3. ड्रायोपिथेकस - 20-25 MYA: आफ्रिका, युरोप, भारत. आधुनिक माकडासारखा. फलाहारी.
4. शिवापिथेकस - 12 MYA: भारत. ओरंगुटानचा पूर्वज
5. रामापिथेकस - 14 MYA: सिवालिक, भारत. ताठर चालणारा पहिला. यालाच मानवाचा पहिला पूर्वज मानले जाते.

C. होमिनिड - Human Like Ancestors

1. ऑस्ट्रॅलोपिथेकस - 4-2 MYA:
   • ठिकाण: दक्षिण आफ्रिका, टांगानिया
   • उंची: 4 फूट, मेंदू: 450-600 cc
   • वैशिष्ट्य: सरळ चाल, द्विपाद. हत्यार वापरले नाहीत.
   • उपप्रकार: A. afarensis - "लुसी" 3.2 MYA
2. होमो हॅबिलिस - 2.4-1.4 MYA:
   • ठिकाण: ओल्डुवई जॉर्ज, टेंझानिया
   • मेंदू: 650-800 cc | उंची: 4.5 फूट
   • वैशिष्ट्य: दगडाची साधी साधने - Pebble tools. "हँडी मॅन". सर्वभक्षी.
3. होमो इरेक्टस - 1.8-0.3 MYA:
   • जावा माणूस: 1891, ड्युबोइस. 940 cc. अग्नीचा शोध.
   • पेकिंग माणूस: 1927, चीन. 850-1200 cc. गुहेत राहत.
   • नार्म माणूस: आफ्रिका. 900 cc.
   • वैशिष्ट्य: 5 फूट उंची, शिकार, अग्नी, Acheulian tools
4. होमो हेडलबर्गेन्सिस - 0.6-0.2 MYA:
   • जर्मनी. 1100-1400 cc. भाला, लाकडी साधने.
   • निअँडरथल आणि आधुनिक मानवाचा समान पूर्वज.
5. होमो निअँडरथलेंसिस - 0.13-0.025 MYA:
   • ठिकाण: युरोप, पश्चिम आशिया
   • मेंदू: 1450 cc - आपल्यापेक्षा मोठा
   • वैशिष्ट्य: थंड हवामानाशी जुळवून. मृतदेह पुरणे, दागिने, भाषा. 25000 वर्षांपूर्वी नामशेष.
6. होमो सॅपियन्स फॉसिलिस - क्रो-मॅग्नॉन - 0.05-0.02 MYA:
   • ठिकाण: फ्रान्स, क्रो-मॅग्नॉन गुहा
   • मेंदू: 1600 cc | उंची: 5.8-6 फूट
   • वैशिष्ट्य: आधुनिक मानवासारखा. चित्रकला, शिल्प, संगीत. Lasaux गुहाचित्रे.
7. होमो सॅपियन्स सॅपियन्स - 0.02 MYA ते आज:
   • ठिकाण: आफ्रिकेतून 100000 वर्षांपूर्वी स्थलांतर
   • मेंदू: 1350 cc
   • वैशिष्ट्य: शेती, लेखन, शहर, विज्ञान, तंत्रज्ञान, धर्म, संस्कृती.

D. मानवाच्या उत्क्रांतीतील महत्वाचे बदल

बदल	कारण	फायदा
द्विपादत्व - सरळ चालणे	झाडावरून जमिनीवर येणे	हात मोकळे, शिकार, साधने
मोठा मेंदू	नैसर्गिक निवड, आहार	बुद्धी, भाषा, संस्कृती
दात लहान होणे	शिजवले अन्न	हनुवटी विकसित
अंगठा विरुद्ध बाजूस	साधने बनवणे	Precision grip

15.6 जैविक उत्क्रांतीचे इतर पुरावे

1. तुलनात्मक शरीररचना

समजात अवयव: व्हेलचा फ्लीपर, वटवाघळाचा पंख, मानवाचा हात, मांजराचा पाय - सर्वात 5 बोटे, हाडांची रचना सारखी.

2. तुलनात्मक भ्रूणशास्त्र

मासे, बेडूक, कोंबडी, ससा, मानव या सर्वांच्या भ्रूणात सुरुवातीला कल्ले, शेपूट, दोन कप्प्याचे हृदय असते. नंतर बदल होतात.

3. जैवरासायनिक पुरावा

सर्व सजीवात DNA, RNA, ATP, सायटोक्रोम C सारखे असते. मानव आणि चिम्पांझीच्या DNA मध्ये 98% साम्य.

4. भौगोलिक वितरण

डार्विनच्या गॅलापागोस बेटावरील फिंच पक्षी. 13 प्रकारचे फिंच, प्रत्येकाचे चोच वेगळी - अन्नानुसार.

5. प्रत्यक्ष निरीक्षण

बॅक्टेरियामध्ये अँटीबायोटिक प्रतिरोध, पतंगाचा रंग बदल, ड्रोसोफिलामध्ये उत्परिवर्तन.

15.7 स्पेसिएशन - नवीन जातीची निर्मिती

1. भौगोलिक विलगीकरण: नदी, पर्वतामुळे लोकसंख्या विभागली जाते. उदा. डार्विनचे फिंच
2. प्रजनन विलगीकरण: काळ, जागा, वर्तन यामुळे प्रजनन होत नाही
3. जनुकीय फरक: अनेक पिढ्यांनंतर दोन गट एकमेकांशी प्रजनन करू शकत नाहीत

15.8 मानवी भविष्यातील उत्क्रांती - Homo Sapiens Futaris

शास्त्रज्ञांच्या मते पुढील 10000-100000 वर्षात मानव असे दिसेल:

• मेंदू: जास्त विकसित, कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी जोडलेला
• शरीर: लहान, केस कमी, डोके मोठे, डोळे मोठे
• रोगप्रतिकार: जनुक अभियांत्रिकीमुळे सर्व रोगांवर प्रतिकार
• आयुष्य: 150-200 वर्षे
• अवयव: अपेंडिक्स, अक्कलदाढ पूर्णपणे नाहीसे

★ Exam साठी 50 महत्वाचे प्रश्न

1. उत्क्रांती म्हणजे काय? - सजीवांमध्ये होणारा हळुवार बदल
2. मिलर-युरे प्रयोग कशासाठी होता? - रासायनिक उत्क्रांती सिद्ध करण्यासाठी
3. समजात अवयवाचे 2 उदाहरणे द्या - मानवाचा हात, वटवाघळाचा पंख
4. समधर्मी अवयवाचे 2 उदाहरणे द्या - किटकाचा पंख, पक्षाचा पंख
5. आर्किओप्टेरिक्स कोणत्या दोन वर्गाला जोडतो? - सरपटणारे आणि पक्षी
6. अवशेष अंग म्हणजे काय? 3 उदाहरणे - अपेंडिक्स, शेपटीचे हाड, अक्कलदाढ
7. अटॅविजम म्हणजे काय? - पूर्वजांचा गुण परत येणे
8. डार्विनचे पुस्तक कोणते? - On The Origin of Species, 1859
9. नैसर्गिक निवडीचे तत्व कोणी मांडले? - चार्ल्स डार्विन
10. लॅमार्कचा सिद्धांत काय आहे? - Use and disuse of organs
11. मानवाचे शास्त्रीय नाव काय? - Homo Sapiens Sapiens
12. सर्वात जुना मानव पूर्वज कोणता? - रामापिथेकस
13. हँडी मॅन कोणाला म्हणतात? - Homo habilis
14. अग्नीचा शोध कोणी लावला? - Homo erectus
15. निअँडरथलचा मेंदू किती cc होता? - 1450 cc
16. क्रो-मॅग्नॉन कुठे सापडला? - फ्रान्स
17. मानवाची कर्पर क्षमता किती? - 1350 cc
18. ऑस्ट्रॅलोपिथेकसची उंची किती? - 4 फूट
19. लुसी कोण होती? - Australopithecus afarensis
20. उत्क्रांतीचे 5 घटक कोणते? - उत्परिवर्तन, निवड, प्रवाह, विचलन, विलगीकरण

★ Diagram आणि Flowchart लक्षात ठेव

मानवी उत्क्रांतीचा क्रम:

Ramapithecus → Australopithecus → Homo habilis → Homo erectus → Homo heidelbergensis → Neanderthal → Cro-Magnon → Homo sapiens

रासायनिक उत्क्रांतीचा क्रम:

साधे वायू → अमायनो अॅसिड → प्रथिने → न्यूक्लिओटाइड → DNA → पेशी → एकपेशीय → बहुपेशीय

निष्कर्ष

उत्क्रांती ही एक सतत चालणारी, दिशाहीन पण अनुकूलन करणारी प्रक्रिया आहे. साध्या प्रोकॅरिओटिक पेशीपासून आजच्या जटिल मानवापर्यंतचा प्रवास 3.8 बिलीयन वर्षांचा आहे. नैसर्गिक निवड आणि उत्परिवर्तन या दोन शक्तींनी हे घडवले. मानव म्हणून आपली जबाबदारी आहे की आपण पृथ्वीवरील इतर सजीवांसोबत सहअस्तित्वाने राहावे, कारण उत्क्रांतीचा पुढचा टप्पा आपल्या हात आहे.

संदर्भ ग्रंथ: NCERT Biology Class 12, Campbell Biology, डार्विन - On The Origin of Species