नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

इयत्ता - चौथी

॥ शिवछत्रपतींचा इतिहास ॥

प्रकरण 1. संतांची कामगिरी

श्रीचक्रधर स्वामी :

श्रीचक्रधर स्वामी मूळ गुजरातमधील एक राजपूत. वैराग्यवृत्ती धारण करून ते महाराष्ट्रात आले. येथे भ्रमण करत असता त्यांनी समतेचा उपदेश केला. त्यांना स्त्री-पुरुष, जातीपाती हे भेदभाव मान्य नव्हते. त्यामुळे त्यांना अनेक स्त्री-पुरुष अनुयायी मिळाले. त्यांनी स्थापन केलेल्या पंथास 'महानुभाव पंथ' असे म्हणतात. श्रीचक्रधर स्वामींच्या आठवणींचा संग्रह म्हणजे 'लीळाचरित्र' हा ग्रंथ होय.

संत नामदेव :

संत नामदेव विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त होते. ते नरसी गावचे राहणारे. त्यांनी अनेक अभंग रचले, कीर्तने केली व जनतेत जागृती निर्माण केली. त्यांनी भागवत धर्माच्या प्रसारासाठी महाराष्ट्रभर संचार केला. त्यांनी लोकांना भक्तीची शिकवण दिली. धर्मकोणाचा व भक्तिमार्गाचा खंबीर निर्धार लोकांच्या मनात निर्माण केला. संत नामदेवांनी पुढे भारतभर प्रवास करून मानवधर्माचा संदेश पोचवला. ते पंजाबात गेले. तेथील लोकांनाही त्यांनी समतेचा संदेश दिला. हिंदी भाषेत पदे लिहिली. त्यांची काही पदे आजही शीख लोकांच्या 'गुरूग्रंथसाहिब' या धर्मग्रंथात समाविष्ट आहेत. महाराष्ट्रात तर त्यांचे अभंग घराघरांतून मोठ्या भक्तीने गायले जातात.

संत ज्ञानेश्वर :

संत ज्ञानेश्वर आपेगावचे राहणारे. निवृत्तिनाथ व सोपानदेव हे त्यांचे बंधू. मुक्ताबाई ही त्यांची बहीण. त्या वेळचे कर्मठ लोक या मुलांना संन्याशाची मुले म्हणून नावे ठेवत, त्याचे कारण असे - त्यांच्या वडिलांनी संन्यास घेतलेला होता. घर सोडले होते, पुढे गुरूच्या आज्ञेवरून ते परत घरी आले आणि संसार करू लागले. पुढे त्यांना ही चार मुले झाली. हे त्या वेळच्या कर्मठ लोकांना मान्य नव्हते. लोकांनी त्यांना वाळीत टाकले होते. लोक त्या मुलांचा छळ करत होते.

संत एकनाथ :

संत नामदेव व संत ज्ञानेश्वर यांच्या कार्याची परंपरा संत एकनाथांनी पुढे चालवली. ते पैठणचे राहणारे. त्यांनी भक्तिमार्गाचा प्रसार केला. त्यांनी अनेक अभंग, ओव्या व भारुडे लिहिली. कोणताही उच्चनीच भेदभाव मानू नका, असा त्यांनी लोकांना उपदेश केला. भक्तीचा मोठेपणा त्यांनी लोकांना पटवला. गोरगरिबांना, मागासलेल्या लोकांना त्यांनी जवळ केले. इतकेच नाही, तर मुक्या प्राण्यांवरदेखील त्यांनी दया केली. प्राणीमात्रांवर दया करा, असा लोकांनाही उपदेश केला. संत एकनाथ जसे बोलत तसे वागत.

संत तुकाराम :

शिवाजी महाराजांच्या काळात तुकाराम व रामदास हे संत होऊन गेले. संत तुकाराम हे पुण्याजवळील देहू गावचे राहणारे. त्यांच्या घरी शेतीभाती होती. त्यांचे किराणा मालाचे दुकानही होते. त्यांचे वडवडील अडल्या-नडलेल्यांना कर्ज देत; पण तुकारामांनी आपल्या वाटणीची कर्जखते इंद्रायणी नदीमध्ये बुडवली आणि अनेकांना कर्जमुक्त केले. जवळच्या डोंगरावर जाऊन ते विठ्ठलाचे भजन करत. आषाढी-कार्तिकीला पंढरीला जात. कीर्तन करत, अभंग रचत आणि ते अभंग लोकांना म्हणून दाखवत. हजारो लोक त्यांच्या कीर्तनाला येत. शिवरायसुद्धा त्यांच्या कीर्तनाला जात असत. संत तुकाराम लोकांना दया, क्षमा, शांती यांची शिकवण देत, समतेचा उपदेश करत -

‘जे का रंजले गांजले । त्यांसी म्हणे जो आपुले
तोचि साधु ओळखावा । देव तेथेचि जाणावा ।’

हा संदेश त्यांनी लोकांच्या मनावर बिंबवला. लोकांच्या मनात विचार जागे केले. लोक संत तुकारामांचा जयजयकार करू लागले. आजही महाराष्ट्रभर आपल्याला ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’ हा जयघोष ऐकू येतो. ज्ञानेश्वरांना ‘ज्ञानोबा’ असे म्हणतात. ‘तुकारामगाथा’ आजही घरोघरी वाचली जाते.

समर्थ रामदास :

त्याच काळात महाराष्ट्राच्या कडेकपारीत ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ अशी रामदासांची गर्जना घुमत होती. त्यांचा जन्म मराठवाड्यात गोदावरीच्या काठी जांब या गावी रामनवमीच्या दिवशी झाला. रामदासांचे मूळ नाव नारायण, पण ते स्वतःला ‘रामाचा दास’ म्हणू लागले. ‘दासबोध’ या त्यांच्या ग्रंथातून त्यांनी लोकांना मोलाचा उपदेश केला. तसेच त्यांच्या मनाच्या श्लोकांतून त्यांनी लोकांना सद्विचार व सद्वर्तन यांची शिकवण

प्रकरण 2. मराठा सरदार - मोगलांबरोबरचे संघर्षाचे प्रसंग

वेरूळचे भोसले :

वेरूळ गावचे पाटील मालोजींचे भोसले हे थोर शिवरायांचे चुलत पणजोबा होते. निजामशाहीकडे त्यांचे भागात भाडे, गाव, वेरूळचा जहागीर म्हणून मिळाला. त्यांची पत्नी उमाबाईसाहेब, त्यांचे दोन मुले, मधले गावची पाटीलकी बाजीविहीरची भोसलेकर होती.

शहाजीराजे भोसले व विठोजीराजे भोसले कर्नाटकात होते, तेथेच सेनापती म्हणून काम करत होते. ते कोणा न कोणा लहानसहान जहागीरदारावर हल्ला करून आपल्या मुलुखात वाढवत असत. त्यांनी निजामशाहीकडे नोकरी केली. निजामशाहीत त्यांना सरदारकीचा मान मिळाला होता. त्या वेळी जाधवराव हे निजामशाहीतील नावाजलेले सरदार होते. तेथे मलिक अंबर नावाचा त्यांचा वजीर होता. तो मोठा कर्तबगार होता. निजामशाहीतील राजकारणात त्याचा मोठा वाटा होता. निजामशाहीचे संरक्षण करणे हे त्याचे मुख्य काम होते. मोगलांची बंडखोरी वाढत असताना त्यांनी निजामशाहीला वाचवले. निजामशाहीत मलिक अंबरचा मोठा दबदबा होता.

कर्नाटकातील यादवीत शहाजीराजे व जाधवराव यांचा संबंध आला. शहाजीराजांच्या जाधवरावांच्या सुनेला उपवर मुलगी जिजाबाई हिच्याशी झाले. त्या दोघांचा विवाह झाला. पुढे त्यांना दोन मुले झाली. थोरला संभाजी व धाकटा शिवाजी. त्याच वेळी शहाजीराजांना पुणे, सुपे, चाकण, हवेलीची जहागीर मिळाली.

तेथे पावसाळ्यातील जहागिरीची व्यवस्था पाहण्यासाठी शहाजीराजे गेले. त्यामुळे शहाजीराजांची बदली कर्नाटकात झाली. तेव्हा बालशिवाजीची जबाबदारी जिजाबाईंच्या हाती सोपवली. शहाजीराजांचे विश्वासू सहकारी - बाजी पासलकर, कान्होजी जेधे, बाजी मोहिते इत्यादींनी त्यांना मदत केली. जिजाबाईंच्या मार्गदर्शनाखाली शिवाजी महाराजांचे बालपण गेले.

प्रकरण 3. शिवरायांचे बालपण

शहाजीराजे पुण्यात परतल्यावर :

शहाजीराजे पुण्यात परतले, तेव्हा त्यांना तिथे स्मशानवत दिसले. विजापूरच्या आदिलशाहीने पुण्याची नासधूस केली होती. लोक विस्कळीत झाले होते. त्यामुळे शहाजीराजांनी पुण्याचा कारभार पाहण्यासाठी पुण्याला आले. त्यांनी पुण्याचा कारभार पाहण्यासाठी पुण्याचा जहागीर म्हणून नेमणूक केली. शहाजीराजांचे पुणे, सुपे, चाकण, इंदापूर हा भाग त्यांच्या जहागिरीत आला. त्या वेळी पुण्यात एकही घर शिल्लक नव्हते. लोक विस्कळीत झाले होते. शहाजीराजांनी पुण्याला सोन्याचा नांगर फिरवून पुण्याची पुन्हा वसाहत केली. पुण्याला लोकांनी पुन्हा वस्ती केली.

पुणे जहागिरीचा कारभार पाहताना शहाजीराजांनी जिजाबाई व शिवाजी महाराज यांना पुण्याला आणले. त्यावेळी शिवाजी महाराजांचे वय 7-8 वर्षांचे होते. पुण्यात आल्यावर जिजाबाई व शिवाजी महाराज लाली महालात राहू लागले. शहाजीराजांनी त्यांच्या देखभालीसाठी दादोजी कोंडदेव यांची नेमणूक केली.

नव्या जिजाबाईंची स्वप्ने - बळीचे राज्य आणणे :

बाळ शिवाजीसह जिजाबाई शहाजींनी विजापूरकरांच्या नोकरीत जाण्यासाठी एक मोठा बेत आखला. एक दिवस गुरूवारचा दिवस होता. जिजाबाईंनी शिवरायांना पहाटे उठवले. शिवरायांना म्हणाल्या की, आजपासून तुम्ही गडकोट, डोंगरदऱ्यांत फिरायचे नाही. रयतेचे राज्य स्थापन करायचे आहे. रयतेचे राज्य स्थापन केले. या रयतेला गोड बोलून, नीट वागवून राज्याचे रक्षण करायचे आहे. रयतेचे राज्य म्हणजे रयतेचे समाधान. या विचाराने प्रेरित होऊन बाळ शिवाजीने शपथ घेतली की, रयतेचे राज्य स्थापन करायचे आहे. या काळात आदिलशाहीने प्रथम आदिलशाहीचा पराभव केला नाही. शहाजीराजांना कैद केले. आदिलशाहीने शहाजीराजांना कैद केले. दिल्ली, तेव्हा आदिलशाहीने शहाजीराजांच्या विरोधात त्यांच्याशी मैत्रीचा तह केला.

जिजाबाई व शिवबाचे कर्नाटकात :

शहाजीराजांची निजामशाही बुडाल्यानंतर तिचा प्रदेश मोगल व आदिलशाह यांनी वाटून घेतला. शहाजीराजांना पुणे, सुपे, चाकण, सुपे ही जहागीर आदिलशाहीत राहिली. त्यावेळी आदिलशाहीने शहाजीराजांना कर्नाटकात पाठवले. तेव्हा आदिलशाहीने शहाजीराजांना सांगितले की, आता शहाजीबरोबर आदिलशाहीची सेवा करावी. आदिलशाहीने त्यांची पुण्याच्या जहागिरीतून बदली केली. शहाजीराजांचे कर्नाटकातील प्रदेश जिंकण्याची कामगिरी त्यांच्यावर सोपवली. कर्नाटकातील गेलेल मोहीम यशस्वी झाली. जिजाबाई आणि शिवरायही त्यांच्याकडे गेले.

प्रकरण 4. शिवरायांचे शिक्षण

दादोजी कोंडदेवांची कामगिरी :

जिजाबाई व शिवराय कर्नाटकात असताना कोळी, आदिवासी, वतनदार, दरोडेखोर यांचा पाडाव होत होता. ते कर्नाटकात सुरू असतानाच पुणे, सुपे, चाकण, इंदापूर हे मोठे जहागीर सेवक होते. त्यांची शिस्त कडक होती. ते निष्ठावंत होते. व कारभार पाहण्यात तरबेज होते. त्यांनी शहाजी महाराजांच्या अनुपस्थितीत पुण्याचा एक मोठा वाडा बांधण्यात आला. त्याचे नाव लाल महाल. शेतकऱ्यांना शेतात लावून करावी, म्हणून त्यांनी लागवडीसाठी काही वर्षे शेतसारा माफ केला. दिले. त्यामुळे शेती लागवडीस वाढली. मानलेले लाचखाऊ शेतकऱ्यांचा त्रास देणे, म्हणून लोकांनी महाराजांसाठी

त्यांनी बक्षिसे लावली. त्यामुळे थोरच लाहीरे मारले गेले. चोरांचा सुळसुळाट झाला होता. दादोजींनी शेतकऱ्यांची पथके उभारली व त्यांचा पहारा बसवला. चोरीचा बंदोबस्त केला. जमिनीची प्रतवारी ठरवून तिच्यावर सारा आकारला. त्यामुळे लोकांना आनंद झाला.

वीरमाता जिजाबाई शिवरायांस शिकवण :

जिजाबाई ही काही सामान्य स्त्री नव्हती. ती लखुजीराव जाधवरावांची कन्या आणि शहाजीराजांच्या पराक्रमी पुरुषाची पत्नी होती. राजकारणाचे व युद्धनीतीचे बाळकडू जिजाबाईंना लहानपणापासूनच मिळाले होते. जाधव व भोसले या दोन्ही प्रसिद्ध घराण्यांची लढाऊ परंपरा त्यांच्या ठिकाणी एकवटली होती. जिजाबाई मोठ्या स्वाभिमानी व स्वातंत्र्यप्रिय होत्या. मराठा सरदाराने कितीही पराक्रम केला, तरी सुलतानांच्या दरबारात त्याचे चीज होत नाही, याचा त्यांना वाईट अनुभव आला होता. निजामशहाने भर दरबारात त्यांच्या पित्याची हत्या केली होती. त्याचे दुःख त्यांनी पचवले होते. जिजाबाईंनी आता निश्चय केला होता, की त्यांचा शिवबा अशी परक्यांची चाकरी करणार नाही. तो स्वतःच आपल्या लोकांचे राज्य म्हणून स्वराज्य स्थापन करील. या विचाराने त्या शिवरायांना घडवत होत्या.

शिवरायांचा नवा अंमल :

पुणे जहागिरीत आता जिजाबाईंच्या मार्गदर्शनाखाली शिवरायांचा नवा अंमल सुरू झाला. या कामासाठी शहाजीराजांनी पूर्वीचाच कर्ज दिला होता. त्यांनी शिवरायांना बंगळुरूहून पुण्याला पाठवताना सोबत निळकंठ पंत, बाळकृष्ण हनुमंते मुजुमदार, सनोजी माणकोजी दहातोंडे, रघुनाथ बाळाजी सनदीस, सोनोपंत इत्यादी अशी मातब्बर मंडळी त्यांच्याबरोबर दिली होती. जणू हे सर्व स्वतंत्र राजाचे अधिकरीच. शिवरायांनी आपल्या जहागिरीचा कारभार उत्तम रीतीने पाहावा, म्हणूनच शहाजीराजांनी हे अधिकारी पुण्यास पाठवले होते. त्यांच्या मदतीने शिवराय जहागिरीचा कारभार पाहू लागले. लोकांच्या सुखदुःखाच्या गोष्टीकडे लक्ष देऊ लागले. स्वतंत्र अन्याय करणाऱ्यांना शिक्षा होऊ लागल्या. एक प्रकारे शहाजीराजांच्या जहागिरीचा कायापालटच होत होता. पुढे होऊ घातलेल्या स्वराज्याचा नमुनाच मावळ्यांना पाहायला मिळत होता. जणू तो स्वराज्याचा अरुणोदयच होता!

शिवरायांचा विवाह :

त्या काळात अगदी लहानपणीच लग्न करण्याची पद्धत होती, तेव्हा जिजामाता म्हणाल्या, “आता शिवबाचे दोन्ही चार हात करायला पाहिजेत.” मग शिवाजीराजांना मुली पाहणे सुरू झाले. एक मुलगी त्यांना पसंत पडली. तिचे नाव सईबाई. फलटणच्या नाईक निंबाळकर घराण्यातील ती मुलगी. हा विवाह मोठ्या थाटामाटाने साजरा झाला.

प्रकरण 5. स्वराज्यस्थापनेची प्रतिज्ञा

स्वराज्याची शपथ :

शिवरायांची राजमुद्रा : शिवरायांच्या नावाने जहागिरीचा कारभार सुरू झाला होता. शहाजीराजांनी शिवरायांची स्वतंत्र राजमुद्रा तयार केली होती. ती मुद्रा अशी - प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता ॥ शहासूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ॥

प्रतिपदेच्या चंद्रकलेप्रमाणे वाढत जाणारी आणि साऱ्या विश्वाला वंद्य होणारी अशी शिवाजीराजे यांची राजमुद्रा लोकांच्या कल्याणासाठी आहे, असे सांगणारी ती राजमुद्रा म्हणजे स्वराज्याच्या स्थापनेचा संकेतच होता.

प्रकरण 6. स्वराज्याचे तोरण बांधले

तोरणगड :

शिवरायांकडे पुणे, सुपे, चाकण व इंदापूर या परगण्यांची जहागीर होती. जहागिरीतील किल्ले विजापूर दरबारातील अधिकाऱ्यांच्या ताब्यात होते.

तोरणा किल्ल्यावर दोन माची होत्या. एक झुंजार माची आणि दुसरी बुधला माची. माची म्हणजे किल्ल्याच्या बेलागीवर नैसर्गिकरीत्या सपाट झालेला भागाची तटबंदी. झुंजार माची नावाप्रमाणेच झुंजार आहे, लढाऊ आहे.

स्वराज्याचे निशाण झडले :

निवडक मावळ्यांच्या तुकड्या घेऊन शिवराय कानद खोर्‍यात उतरले. साऱ्या मावळ्यांत ते सांगून छातीने व हराणाच्या वेगाने अंधारात तोरणा चढून गेले. मावळ्यांनी भराभर मोर्चाच्या जागा ताब्यात घेतल्या. तानाजी मालुसरे या वीराने दरवाजावर मराठ्यांचे निशाण उभारले. येसाजी कंक हा शिवरायांचा विश्वासू आणि निधड्या सहकारी. त्याने चौकीवर पहारा बसवला. किल्ला ताब्यात आला. सर्वांनी शिवरायांचा जयजयकार केला. हिंदवी स्वराज्याचे निशाण झडले. नगाऱ्याचा आणि शिंगांचा आवाज सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यात घुमला. शिवरायांनी या किल्ल्याला ‘प्रचंडगड’ असे नाव दिले.

भवानीमातेचा आशीर्वाद :

तोरणा किल्ल्यावर शिवरायांचा कारभार सुरू झाला. त्यांनी किल्ल्याची बारकी पाहणी केली. किल्ल्यावर मराठा किल्लेदार, ब्राह्मण सवनीस, प्रभू कारखानीस इत्यादी अधिकाऱ्यांच्या नेमणुका केल्या. शिवबंदी मावळे, कोळी, रामोशी, महार इत्यादी जातीजमातींतील गुरु माणसे नेमली. स्वराज्याच्या सैन्यात जातिभेद, वर्णभेद असा कोणताही भेदभाव नव्हता.

स्वराज्याची पहिली राजधानी :

एक दिवस शिवराय आपल्या निवडक सवंगड्यांसह मुरुंबदेव डोंगरावरील किल्ल्यावर चढले

प्रकरण 6. स्वराज्याचे तोरण बांधले - पुढे चालू

रायगड - पाली दरवाजा

मुरुंबदेव डोंगरावरील किल्ला पाहिला. हा किल्ला खूप उंच होता. शिवरायांनी या किल्ल्याचे नाव 'रायगड' ठेवले. रायगड हा स्वराज्याचा राजधानीचा किल्ला बनला.

जावळीचे चंद्रराव मोरे : शिवरायांच्या कारकिर्दीची थोरवी मावळप्रांतात पसरली होती. त्यामुळे नाव सर्वत्र पसरले. शिवराय जावळीचे मोरे यांचे राज्य होते. चंद्रराव मोरे हा जावळीचा राजा होता. तो मोठा पराक्रमी होता. पण तो आपल्या शेजाऱ्यांशी भांडत असे. शिवरायांनी त्याला समजावून सांगितले. पण चंद्ररावाने ऐकले नाही. त्यामुळे शिवरायांना त्याच्यावर स्वारी करावी लागली.

प्रकरण 7. प्रतापगडावरील पराक्रम

अफजलखानाचा वध :

महाराजांनी आपल्या राज्याचा विस्तार केला. विजापूरच्या आदिलशाहीने शिवरायांचा बंदोबस्त करण्यासाठी अफजलखानाला पाठवले. अफजलखान मोठ्या सैन्यासह महाराष्ट्रात आला. त्याने अनेक मंदिरे पाडली, गावे लुटली.

शिवरायांनी युक्तीने अफजलखानाला प्रतापगडाच्या पायथ्याशी भेटीसाठी बोलावले. भेटीत अफजलखानाने शिवरायांना मारण्याचा प्रयत्न केला. पण शिवरायांनी चिलखत घातले होते. त्यामुळे ते वाचले. शिवरायांनी वाघनखांनी अफजलखानाचा वध केला.

अफजलखानाचा वध झाल्यावर त्याच्या सैन्याची दाणादाण उडाली. मराठ्यांनी मोठा पराक्रम गाजवला. हा विजय स्वराज्यासाठी खूप महत्त्वाचा होता.

प्रकरण 8. शाहिस्ते खानाची लढाई

पहिला विजय आणि आदिलशहाचा विटाळ :

अफजलखानाच्या वधानंतर शिवरायांचा दरारा वाढला. त्यांच्या मागोमाग जावळीचा खोरा ताब्यात घेतला. पन्हाळगड जिंकला.

जावळीच्या खोऱ्यातून बाहेर पडल्यानंतर शिवरायांनी पन्हाळगडावर स्वारी केली. त्यांनी आदिलशहाच्या सैन्याचा पराभव केला. त्यांनी किल्ला जिंकला. त्यामुळे आदिलशाहीची मोठी हानी झाली.

शिवरायांनी आपल्या सैन्याची नवी रचना केली. त्यांनी गनिमी काव्याचा वापर सुरू केला. त्यामुळे शत्रूला त्यांचा थांगपत्ता लागत नव्हता.

शाहिस्ते खानाची मोहीम :

सिद्धी जौहरने पन्हाळगडाला वेढा घातला. त्यावेळी शिवराय पन्हाळगडावर होते. पण त्यांनी मोठ्या शौर्याने वेढा फोडला. त्यांनी विशाळगडाकडे प्रयाण केले. पावनखिंडीत बाजी प्रभू देशपांडे यांनी शत्रूला अडवून धरले. त्यांनी आपल्या प्राणाची आहुती दिली. शिवराय विशाळगडावर सुरक्षित पोहोचले.

किल्ले रायगड

रायगड किल्ल्याचे महत्त्व : रायगड हा महाराष्ट्रातील एक अतिशय मजबूत किल्ला आहे. त्याचे पूर्वीचे नाव रायरी होते. शिवरायांनी तो जिंकला आणि त्याचे नाव रायगड ठेवले. त्यांनी रायगडाला आपली राजधानी बनवले.

वेढ्याच्या कामाने सिद्धीचे सैनिक कंटाळले होते. शिवाजी शरण येत आहे, हे ऐकून त्यांना आनंद झाला. खाणे-पिणे, गाणे-बजावणे व हुक्क्याची धुंदी ते रंग होऊन गेले.

शिवराय वेढ्यातून बाहेर :

शिवरायांनी वेढ्यातून निसटून जाण्यासाठी एक युक्ती योजली. त्यांनी दोन पालख्या सज्ज केल्या. एकीमधून शिवराय आषाढ वाटेने बाहेर जाणार आणि दुसरीतून शिवरायांचे सोंग घेतलेली व्यक्ती राजदिंडी दरवाजातून बाहेर पडणार. दुसरी पालखी शत्रू सैन्याला सहज दिसणार असल्यानेच ती पकडली जाणार आणि शिवाजीराज पकडल्याचे समजून शत्रू जल्लोष करणार, एवढ्यात शिवराय आषाढ वाटेने निसटून जाणार, अशी ती योजना होती; पण शिवरायांचे सोंग कोण घेणार? असे सांगताच म्हणाले की, मरणाला सामोरे जाण्याचे; पण एक बहादूर त्वराने तयार झाला. तो दिसायला शिवरायांसारखा होता आणि त्याचे नावही शिवाजीराव होते. शिवरायांच्या सेवेतला केशरभूषा करणारा तो सेवक होता. तो मोठा धाडसी आणि चतुर होता.

शिवराय हातावर तुरी देऊन निसटल्याचे लक्षात येताच सिद्धी चवताळून गेला. त्याने तातडीने सिद्धी मसूदला या आपल्या सरदाराला मोठ्या फौजेनिशी शिवरायांचा पाठलाग करण्यास पाठवले. पाठलाग चालू झाला. दिवस उजाडल्यावर त्यांनी शिवरायांना पावनखिंडी आडव्यावर गाठले. शिवराय पेचात पडले. त्यांनी कशीबशी घोडखिंड ओलांडली.

बाजींचा गरुड रोखले :

बाजीप्रभूंनी खिंडीत मागे ठेवून शिवराय विशाळगडाकडे निघाले. बाजींनी शिवरायांच्या पाठीमागच्या मूठभर लढवून मुकाबला केला. "बाजीप्रभू आणि त्याचे मावळे खिंडीच्या तोंडाशी पाय रोवून उभे ठाकले. खिंडीतली वाट बिकट व नागमोडी होती. एका वेळी तीन - चार माणसे कशीबशी वर चढू शकत.

खिंडीतील झुंज :

इकडे खिंडीत शर्थीची झुंज सुरू झाली. शत्रू खिंड चढू लागला.

शिवराय विशाळगडाकडे घोडदौड करत होते. गडाचा पायथा जवळ येत होता. प्रत्येक क्षण महत्त्वाचा होता. विशाळगडाच्या पायथ्याशीही शत्रूचा वेढा होता. शिवरायांनी आपल्या निवडक साथीदारांसह शत्रूच्या मोर्चावर हल्ला चढवला. शत्रूबीर झुंज देत शिवराय पुढे सरकले, ते आपल्या मावळ्यांसह गडाची कोठी फोडून विशाळगडाच्या माथ्यावर धाव घेत होते.

बाजींचा पराक्रम :

इकडे घोडखिंडीत गरमीची झुंज अजून चालू होती. सिद्धी मसूदचे खिंडला हाता. त्याची तिरीही तुकडी खिंड चढू लागली. मराठ्यांनी शौर्याची शर्थ केली. गडावर बाजीप्रभूंचा हाहा चढवला. बाजींना घेरले. बाजी लढता लढू लागला. त्याने पराक्रमाची शर्थ केली. बाजींच्या अंगावर अनेक वार झाले. जांगजांगी जखमा झाल्या. अंगातून रक्ताच्या धारा वाहू लागल्या. तरीही त्याने खिंडीचे तोंड सोडले नाही. त्याचा सारा देह रक्ताने न्हाऊन निघाला, पण तो मागे हटला नाही. त्याने मधेच ओरडून मावळ्यांना सूचना दिली. मावळ्यांनी शत्रूवर निकराचा मारा केला. शत्रू हटला. बाजीप्रभू धायाळ झाला होता, तरीही मावळ्यांना झुंज चालू ठेवण्यास तो बजावत होता. त्याचे सारे लक्ष तोफांच्या आवाजाकडे होते.

ती पावनखिंड :

एवढ्यात तोफेचा आवाज कडाडला. तोफेचा आवाज धारातीर्थी कोसळलेला बाजींच्या कानी पडला. "महाराज गडावर पोहोचले. मी माझी खिंड बाजवली. आता मी सुखाने मरतो." असे म्हणून त्या स्वामिभक्त बाजीप्रभूंनी प्राण सोडला. ही वार्ता विशाळगडावर महाराजांना समजली, तेव्हा त्यांना मोठे दुःख झाले आणि ते म्हणाले, "बाजीप्रभू देशासाठी स्वराज्यासाठी धारातीर्थी पडले. बांदलांच्या लोकांनी युद्धाची शर्थ केली!"

बाजीप्रभूंसारखे देशभक्त होते, म्हणून स्वराज्याचे पाऊल पुढे पडले. त्या स्वामिनिष्ठेच्या रक्ताने घोडखिंड पावन झाली. 'पावनखिंड' या नावानेच इतिहासात ती अमर झाली. धन्य ते वीर आणि धन्य धन्य तो बाजीप्रभू!

घोडखिंडीत शिवराय व बाजीप्रभू

प्रकरण 9. शायिस्तखानाची फजिती

फिरंगोजी नरसाळा :

मग शायिस्तखान पुण्याकडे वळला. प्रथम त्याने चाकणचा किल्ला घेतला. चाकणच्या किल्ल्यात फिरंगोजी नरसाळ्याने मोठ्या मर्दुमकीने शायिस्तखानाशी मुकाबला केला. दोन महिने फिरंगोजीने किल्ला लढवला, पण शायिस्तखानाच्या तोफगोळ्यापुढे त्याचा टिकाव लागला नाही. फिरंगोजी नरसाळ्याच्या शौर्यावर शायिस्तखान खुश झाला. त्याने त्याला बादशाही चाकरीचे आमिष दाखवले, पण फिरंगोजी बधला नाही.

तारीख 5 एप्रिल 1663 ची रात्र. वाजतगाजत लग्नाची वरात चालली होती. पुढे चंद्रज्योती जळत होत्या. शेकडो स्त्री-पुरुष नटूनथटून चालले होते. कोणी पालख्यात, कोणी मेण्यात, तर कोणी

पाशी. शिवराय आपली तयारी घेऊन बसले होते. शिवरायांनी निरोप दिला की, रात्रीच्या वेळी लग्नाची वरात लाल महालाच्या समोरून जाणार आहे. त्या वरातीत शिवरायही सामील झाले.

शाहिस्तखान लाल महालात झोपला होता. खानाचे सैनिक बाहेर पहारा देत होते. शिवरायांनी आपल्या मावळ्यांसह लाल महालावर हल्ला केला. त्यांनी खानाचा बोटे कापले. खानाचा मुलगा मारला गेला. त्यांनी शाहिस्तखानाची चांगलीच फजिती केली.

शिवरायांचा शायिस्तखानावर हल्ला

लाल महालावर झालेल्या हल्ल्यामुळे शायिस्तखान घाबरला. त्याने पुण्यातून पळ काढला. शिवरायांचा हा एक मोठा विजय होता.

प्रकरण 10. पुरंदरचा वेढा व तह

सुरतेची लूट :

सुरत हे मोठे बंदर होते. तेथे मुघलांचा खजिना होता. शिवरायांनी सुरतेवर स्वारी केली. त्यांनी सुरत लुटले. त्यांना खूप धन मिळाले. या धनाचा उपयोग त्यांनी आपल्या सैन्यासाठी केला.

शिवरायांची सुरतेवर स्वारी झाली. त्यामुळे औरंगजेब संतापला. त्याने शिवरायांचा बंदोबस्त करण्यासाठी मिर्झाराजे जयसिंग याला पाठवले. जयसिंग हा मोठा मुत्सद्दी होता. त्याने पुणे, चाकण, पुरंदर हे किल्ले जिंकले.

पुरंदरचा वेढा : पुरंदरच्या किल्ल्यावर मुरारबाजी देशपांडे हा किल्लेदार होता. त्याने मोठ्या शौर्याने किल्ला लढवला. पण मोगलांच्या तोफांपुढे त्याचा निभाव लागला नाही. मुरारबाजी मारला गेला.

शिवरायांना तह करावा लागला. हा तह पुरंदरचा तह म्हणून ओळखला जातो. या तहानुसार शिवरायांना आपले 23 किल्ले मोगलांना द्यावे लागले.

प्रकरण 11. बादशहाच्या भेटीसाठी आग्रा येथे

आग्र्याहून सुटका :

पुरंदरच्या तहानंतर शिवरायांना आग्रा येथे बादशहाच्या भेटीसाठी जावे लागले. बादशहाने त्यांना कैद केले. पण शिवरायांनी युक्तीने आपली सुटका करून घेतली. ते मिठाईच्या पेटाऱ्यातून पसार झाले.

शिवरायांचे हे धाडस पाहून बादशहा चकित झाला. शिवराय सुखरूपपणे महाराष्ट्रात परतले.

घेत बसवले. शिवराय व संभाजीराजे एकेका पेटाऱ्यात बसले. पेटारे निघाले. पुढे ठरलेल्या ठिकाणी ते सुखरूप पोहोचले. तेथे शिवरायांचे स्वामिनिष्ठ सेवक घोडे घेऊन तयार होते. इकडे हिरोजी आणि मदारी 'महाराजांचे औषध आणावयास जातो' असे सांगून तेथून निसटले. महाराजांचे कैदेतून सोडविण्याच्या कामी या दोघांनी जीवावर उदार होऊन मोलाचे योगदान दिले.

दुसऱ्या दिवशी ही बातमी बादशहाला कळली. आपल्या तावडीतून शिवाजी निसटला! बादशहाला रागाने भडकला. त्याचे सारे सरदार हादरले. शिवाजीला जरीने तपास लावण्यासाठी बादशहाने सगळीकडे हेर पाठवले, पण व्यर्थ! बादशहाच्या कैदेतून मराठ्यांचा सिंह निसटला तो कायमचा! थोरात करून शहादा बुडवणी देऊन देत शिवराय आपल्या मुलखाकडे निघाले. त्यांनी संभाजीला मथुरेत एका सुरक्षित ठिकाणी ठेवले आणि ते पुढे निघाले. शिवराय राजगडावर सुखरूप आलेले पाहून जिजामातेला धन्य वाटले.

पुढे दोन महिन्यांनी संभाजीराजे सुखरूप राजगडावर येऊन पोहोचले. अशा प्रकारे मोठ्या युक्तीने बादशहाच्या हातावर तुरी देऊन शिवरायांनी आपली सुटका करून घेतली. ही घटना सन 1666 मध्ये घडली.

प्रकरण 12. गड आला, पण सिंह गेला

तानाजी मालुसरे :

तानाजी मालुसरे आधीपासून शिवरायांचा साथीदार होता. कोंढाण्यात महादजीराव उत्तमे गड आहे, तिथेही तो राहणारा. शिवरायांच्या कामात तानाजीला कुशावडे, दिरंगाई माहीतच नव्हती. शिवाय महाराज जी कामगिरी सांगतील ती हाती घ्यायला तानाजी केव्हाही तयार! मोठा हिंमतवान गडी! तो अंगाने धिप्पाड होता. ताकदीने भारी होता. बुद्धीने चलाख होता. शिवरायांवर त्याची अतूट भक्ती होती.

आधी लग्न कोंढाण्याचे :

तानाजी आपल्या मुलाच्या लग्नाच्या गडबडीत होता. त्याच्या एकुलत्या एक मुलाचा रायबा.

तानाजीला वाटले, 'महाराज आणि मासाहेब यांना लग्नाला बोलवावे.' तो शेलारमामाला बरोबर घेऊन रायबाच्या लग्नाचे आमंत्रण देण्यासाठी शिवरायांकडे आला. शेलारमामाने शिवरायांना लग्नाचे आमंत्रण दिले. शिवराय म्हणाले, "शेलारमामा, तुम्ही रायबाचे लग्न उरकून घ्या. आम्ही स्वतः काही लग्नाला येऊ शकणार नाही, कारण आम्ही जातीने कोंढाण्याच्या कामगिरीवर जाणार आहोत."

तानाजीचा घेत :

तानाजी कोंढाण्याच्या स्वारीवर निघाला. कोंढाणा किल्ल्यावर जयसिंगाने नेमलेला उदेभान हा रजपूत किल्लेदार होता. तो मोठा कडक होता. गडाला दोन दरवाजे होते.

कड्यावरून गडावर :

रात्रीची वेळ होती, तानाजी व त्याचे मावळे कड्याच्या पायथ्याला काळोखात उभे होते. रातकिडे किरकिरत होते. तानाजीने पाच-सहा तरुण मावळे कडा चढायला पुढे धाडले. कडा केवढा उंच! पण ते करारीने धडन, कडेलोट पोटी बांधून मोठ्या हिंमतीने कडा चढून वर गेले, वर जाताच त्यांनी दोराचे टोक एका झाडाला घट्ट बांधले. मग काय? तानाजी आणि त्याचे मावळे दोरावरून भराभर यशवंतरावचा कडा चढून गडावर गेले.

प्रकरण 13. एक अपूर्व सोहळा

स्वराज्याची राजधानी :

शिवरायांनी राजधानीसाठी रायगडाची निवड केली. रायगड हा मजबूत किल्ला होता. रायगडावरून स्वराज्यावर देखरेख करणे सोपे होते. शत्रूवर नजर ठेवणे सोईचे होते. 6 जून 1674

चिपळूणला जाऊन शिवरायांनी आपल्या सैन्याची पाहणी केली. प्रतापगडच्या भवानीदेवीचे दर्शन घेतले. तिला भक्तिभावाने सोन्याचे छत्र अर्पण केले.

राज्याभिषेकाचा सोहळा :

राज्याभिषेकाचा सोहळा : राज्याभिषेकाचा दिवस उजाडला. महामंगल दिवस होता तो. वाद्ये वाजू लागली. गर्दी गाऊ लागले. सगळीकडे आनंदी आनंद झाला. शिवराय सोन्याच्या चौरंगावर बसले, त्यांच्यावर छत्रचामरे धरण्यात आली. तूप, दही, मध यांचे कलश पुरोहितांच्या हातात होते. गागाभट्ट यांच्या हातात सोन्याची घागर होती. तिच्यात गंगा, सिंधू, यमुना, गोदावरी, कृष्णा, नर्मदा व कावेरी या सात नद्यांचे आणि समुद्राचे पाणी भरलेले होते. गागाभट्टांनी ती सोन्याची घागर शिवरायांच्या डोक्यावर धरली व ते मंत्र म्हणू लागले. घागरीच्या शंभर छिद्रांतून शिवरायांवर जलाभिषेक झाला. मग शिवराय उठले आणि जिजामातेच्या पाया पडले. मासाहेबांनी शिवरायांना पोटाशी धरले. त्यांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. त्यांनी केलेल्या तीस वर्षांच्या कष्टाचे चीज झाले. शिवबाच्या जन्माआधीपासून त्या माऊलीने मनी धरलेले स्वप्न आज साकार झाले होते. आईचा आनंद आभाळातून बाहेर पडला. शिवरायही गहिवरले. धन्य मासाहेब! धन्य शिवराय!

प्रकरण 14. राज्यकारभाराची घडी बसवली

राज्यकारभाराची घडी :

शिवरायांनी जिवाचे रान करून स्वराज्य स्थापन केले. हिंदवी स्वराज्याचे ते छत्रपती झाले. स्वराज्यातील प्रजा सुखी होती. देव - देवते सुरक्षित होती. त्यांच्यावर इतर धर्मीयांनी प्रांतांमध्ये सुखी राहिली होती. मात्र स्वराज्यावर अनेक संकटे येत होती. या संकटातून पार पडून स्वराज्य कायम टिकावे, अशी शिवरायांची इच्छा होती. राज्य कायम टिकवायचे असेल, प्रजेला सुखी ठेवायचे असेल, तर त्यासाठी राज्यकारभाराची घडी व्यवस्थित बसवावी लागते. ती शिवरायांनी बसवली.

प्रकरण 14. राज्यकारभाराची घडी - पुढे चालू

अष्टप्रधान मंडळ :

अ. क्र.	हुद्दा	प्रमुख व्यक्ती	काम
1.	पेशवा / मुख्य प्रधान	मोरोपंत पिंगळे	राज्याचा कारभार पाहणे
2.	अमात्य / मजुमदार	रामचंद्र नीलकंठ	जमा-खर्च पाहणे
3.	सचिव / सुरनिस	अण्णाजी दत्तो	राज्याचे पत्रव्यवहार
4.	मंत्री / वाकेनिस	दत्ताजी त्रिमल	राजाच्या खाजगी कामे पाहणे
5.	सेनापती / सरनोबत	हंबीरराव मोहिते	सैन्याचे नेतृत्व
6.	सुमंत / डबीर	रामचंद्र त्रिमल	परराज्याशी संबंध
7.	न्यायाधीश	निराजी रावजी	न्यायदान करणे
8.	पंडितराव / दानाध्यक्ष	मोरेश्वर पंडित	धर्मकार्य पाहणे

प्रकरण 15. दक्षिणेतील मोहीम

महिन्यात ज्या : राज्याभिषेकाचा सोहळा पार पडला, पण हा आनंद फार काळ टिकू शकला नाही. राज्याभिषेकानंतर अल्पावधीत 17 जून 1674 मध्ये मासाहेब मृत्यू पावल्या. शिवरायांना मोठा आघात गेला. स्वराज्यातील सर्व प्रजेला अपार दुःख झाले. स्वराज्याच्या आधार महाराज होता, त्या त्याच्या जीवनातील खंबीर आधार, आणि गुरु होता. आईच्या निधनामुळे त्यांना अतिशय दुःख झाले, परंतु कर्तव्य कठोर असते. स्वराज्याचे गाडे हाकायचे होते.

या मोहिमेचा मागे शिवरायांचा आणखी एक हेतू होता. त्यांच्या सावत्र भाऊ व्यंकोजीराजे हे तंजावरला जहागिरदार म्हणून होते. तंजावरची जहागीर व कर्नाटकातील जहागिरदारीचा वाद होता. त्यांनी दक्षिणेत मोहीम काढली. त्यांचा हेतू कर्नाटकातील जहागिरीवर आपला हक्क सांगणे हा होता.

प्रकरण 15. शिवरायांची युद्धनीती

शिवरायांचा गनिमी कावा :

शिवरायांचे सारे युद्ध बलावर नव्हते तर बुद्धीवर जिंकले. गनिमी कावा म्हणजे गनिमी सैन्याचा कमी असताना लढण्याची युक्ती. कमी सैन्याने मोठ्या शत्रूला जेरीस आणणे. हाच गनिमी कावा. गनिमी काव्यात सैन्याने एकत्र येऊन हल्ला करायचा नाही. तर थोडे सैन्य घेऊन शत्रूवर अचानक हल्ला करायचा, त्याला लुटायचे आणि पळून जायचे. शत्रूला आपल्या मागे पळवायचे आणि मग त्याला कड्याकपारीत गाठून मारायचे. हाच शिवरायांचा गनिमी कावा होता.

किल्ल्यांचे रक्षण :

किल्ल्यांच्या रक्षणासाठी शिवरायांनी गडावर सैन्याची चांगली व्यवस्था केली होती. किल्ल्यावर अन्नधान्य, दारूगोळा, औषधे मुबलक असावीत. किल्लेदाराने आपल्या कुटुंबासह गडावरच राहावे. किल्ल्यावर कोणीही परका माणूस येऊ देऊ नये. अशी कडक शिस्त होती.

प्रकरण 16. शिवरायांचा अंत

शेवटची मोहीम :

शिवरायांनी दक्षिणेतील मोहीम यशस्वी केली. त्यांनी अनेक किल्ले जिंकले. जिंजी, वेल्लोर हे किल्ले जिंकले. त्यांनी कर्नाटकात आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले.

पण त्यांचे शरीर थकले होते. त्यांना ताप आला. 3 एप्रिल 1680 रोजी रायगडावर त्यांचे निधन झाले. महाराष्ट्रावर दुःखाचा डोंगर कोसळला. अवघा महाराष्ट्र शोकसागरात बुडाला.

घेत, त्यांना चौथाई म्हणत, चौथाई देणाऱ्यांना शिवरायांच्या फौजा त्रास देत नसत. चौथाईचा हक्क हा शिवरायांच्या मुत्सद्दीगिरीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

आपल्यावर असलेले : सिंधी, पोर्तुगीज, इंग्रज यांच्यापासून स्वराज्याला धोका निर्माण होण्याचा संभव आहे, हे शिवरायांनी ओळखले होते, म्हणूनच त्यांनी दुरदृष्टीने आरमाराला उभारले. समुद्रात सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग यांसारखे भक्कम सागरी किल्ले बांधले.

प्रकरण 16. स्वकीयांचा सल्ला

नेतोजी पालकर :

नेतोजी पालकर : नेतोजी शिवरायांचा सेनापती होता. तो मोठा चपळ आणि शूर होता. नेतोजी म्हणजे शिवरायांचा उजवा हात. लोक त्याला 'प्रतिशिवाजी' म्हणत. एक दिवस शिवरायांवर रुसून नेतोजी मुघलांना जाऊन मिळाला. शिवराय आपल्या निष्ठुर महाराष्ट्रात आले, त्या सुमरास मुघलांनी दक्षिणेत नेतोजीला पकडून बादशहाकडे पाठवले. बादशहाने त्याला अभयदान पाठवले. नेतोजी आग्र्याला गेला. बादशहाने त्याला मुसलमान केले. नेतोजी पालकर आता 'मुहम्मद कुलीखान' झाला. तो बादशहाची चाकरी करू लागला.

प्रकरण 17. स्फूर्तीचा जिवंत झरा

स्फूर्तिदाता :

शिवरायांनी छोट्याशा जहागिरीतून स्वराज्य निर्माण केले, अशक्य होते ते शक्य करून दाखवले, म्हणूनच शिवरायांचे चरित्र पुन्हा पुन्हा सांगावेसे वाटते आणि पुन्हा पुन्हा ऐकावेसे वाटते. त्यांच्या चरित्रातून स्फूर्ती मिळते.

मातृपितृभक्ती :

शिवराय नेहमी मासाहेबांच्या आज्ञेत वागले. मासाहेबांच्या सांगण्यावर इकडचा तिकडचा पुन्हा केला. शहाजीराजांविषयी त्यांच्या मनात अपार आदर होता. एकदा शहाजीराजे त्यांना भेटायला आले. शिवरायांना खूप आनंद झाला. त्यांनी वडिलांना पालखीत बसवले, त्यांचे जोडे आपल्या हातात घेऊन पालखीबरोबर ते चालू लागले. केवढी ही विनम्रता! जिजाबाई व शहाजीराजे या थोर मातापित्यांचे हिंदवी स्वराज्याचे मनोरथ शिवरायांनी पूर्ण केले.

साधुसंतांचा आदर :

शिवरायांची कुलदेवता भवानीदेवी. तिजवर शिवरायांची अपार भक्ती होती. ते साधुसंतांना फार मान देत. त्यांना मंदिरे प्रिय होती. त्यांनी मशीदींचीही रक्षण केले. त्यांना भगवत गीता पूज्य होती. त्यांनी कुराण शरीफाचाही मान राखला. ख्रिस्ती लोकांच्या प्रार्थनामंदिरांनाही ते जपत. शिवराय विद्वानांचा आदर करत. परमानंद, गागाभट्ट, धुंडिराज, भूषण इत्यादी विद्वानांना त्यांनी सत्कार केला. तसेच संत तुकाराम, समर्थ रामदास, बाबा याकूत, मौनीबाबा यांचाही त्यांनी बहुमान केला.

'सकळांना राखावे, दुर्जनांना ठेचावे,' हा शिवरायांचा बाणा होता.

हिंदवी स्वराज्य :

हिंदवी स्वराज्य हे शिवरायांचे स्वप्न होते. हिंदवी म्हणजे हिंदुस्थानात राहणारे, मग ते कोणत्याही धर्माचे असोत, कोणत्याही जातीचे असोत, त्यांचे राज्य हे हिंदवी स्वराज्य.

शिवरायांचे आज्ञापत्रे रूप :

काळाकुट्ट अंधारात असलेली दिशा उजळून टाक बालशाही! सवँके आली असता क्षणभर न थांबता त्याला सामोरे जावे, त्यामुळे जनतेला आपली कर्तव्ये, तुटलेल्या मनात धीर देणे आणि आपले सामर्थ्य वाढवत जावे; सकाळच्या उगवत्या तारांप्रमाणे आणि जांभळा मलई बुडवतात त्या निळ्यांप्रमाणे हे सर्व गुण शिवरायांमध्ये होते. आदर्श पुत्र, सावध नेता, कुशल संघटक, लोककल्याणकारी प्रशासन, हिंदवी स्वराज्याचा दुर्धर कर्तव्यदक्ष, सज्जनांचा कैवारी आणि एका नव्या युगाचा निर्माता, असे शिवरायांच्या व्यक्तिमत्वाचे कितीतरी तेजस्वी पैलू आहेत. हे सारे पाहिले, की पुरवण्यास वाटते.

! शिवरायांचे आठवावे रूप !

शिवरायांचा आठवावा प्रताप !!

युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत 'मराठा लष्करी भूदृश्य' मध्ये महाराष्ट्रातील साल्हेर, शिवनेरी, लोहगड, खांदेरी, रायगड, राजगड, प्रतापगड, सुवर्णदुर्ग, पन्हाळा, विजयदुर्ग आणि सिंधुदुर्ग व तामिळनाडूमधील जिंजी किल्ला अशा 13 किल्ल्यांचा समावेश करण्यात आला आहे.

परीक्षेला जाता जाता...

• अरविंद घोष यांनी द सिक्रेट ऑफ दि वेदाज दि सिथेसिस ऑफ योगा एसेस ऑन दि गीता या ग्रंथांचे लेखन केले.
• 1893 ते 94 या काळात न्यू लॅम्प फॉर ओल्ड या शीर्षकाची लेखमालिका अरविंद घोष यांनी लिहिली.
• सर विल्यम ली ऑर्नरने धानेदर निग्रो असे कुंजबिहारी बोस यांना म्हटले.
• गोपाळ कृष्ण गोखले हे भारतातील राष्ट्रीय सभेमधील जहालवादी नेते नव्हते.
• भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या मवाळ नेत्यांना मवाळ नेते पुढीलप्रमाणे स्वराज्य म्हणजे स्वयंशासन असे लोकमान्य टिळकांना वाटत होते तर स्वराज्य म्हणजे परकीय राजवटीपासून पूर्ण मुक्तता असे अरविंद घोष यांना वाटत असे.
• काँग्रेस मधील मवाळ गटा वर संधी साधू ब्रिटिश धार्जिणे राजकीय भिकारी अशी टीका केली जात असे.
• पंजाब आणि बंगालच्या फाळणीच्या वेळी सीमा आयोगाचे चेअरमन सर सायरिल रॅडक्लिफ होते.

• 16 ऑक्टोबर 1905 या दिवस राष्ट्रीय शोकदिन म्हणून पाळला गेला.
• राष्ट्रीय शिक्षण परिषदेची स्थापना 15 ऑगस्ट 1906 रोजी झाली.
• 1905 मध्ये अरविंद घोष यांनी 'भवानी मंदिर' ची स्थापना विद्युत पद्धतीने केली.
• जो चतु:सूत्रीचा मार्ग तो शिवरायांचा मार्ग अशी जोरदार मांडणी बंगालमध्ये केली होती.
• राष्ट्रीय चळवळीत राष्ट्रीय शाळांसाठी वंदे मातरम् हे नेतृत्व बंगालमध्ये पुढे होते.
• सुरेंद्र व बी. सी. पाल यांनी हे मुद्दे भारतात राष्ट्रीयत्वाने झाले पाहिजे, असे मत व्यक्त केले. त्यांनी कायदेभंगाची चळवळ, निष्क्रिय प्रतिकाराचे तत्त्व आणि स्वदेशीचा पुरस्कार केला.
• विदेशी मालाचा विक्रीवर बहिष्कार घालणे हा उद्देश होता. स्वदेशीचा वापर आणि शाळा, कॉलेज यांचा बहिष्कार, सरकारी नोकऱ्यांवर बहिष्कार, असे चार कलमी कार्यक्रम होते.
• या चळवळीतून सुरुवात झाली. स्वदेशी चळवळीत राष्ट्रीय शाळा आणि राष्ट्रीय उद्योग यांना प्रोत्साहन दिले.
• राष्ट्रीय शिक्षण, स्वदेशी, बहिष्कार आणि असहकार या तत्त्वांवर आधारलेली चळवळ म्हणजे 1905 च्या बंगालच्या फाळणीविरोधी चळवळ होय.
• 1905 मध्ये भारतात असहकाराची लाट आली. त्यावेळी केंद्रिय धारासभेत भारतीय कायदेमंडळ अधिनियम 1909 अंतर्गत काही सुधारणा करण्यात आल्या.
• 1919 मध्ये रौलेट कायदा करण्यात आला. 1919 मध्ये जालियनवाला बाग हत्याकांड झाले.
• 9 ऑगस्ट 1971 च्या भारत-सोव्हिएत मैत्री करारातून मैत्री करार करण्यात आला होता : विज्ञान व तंत्रज्ञान क्षेत्रात सहकार्याची कक्षा व्यापक करणे, जागतिक शांततेसाठी आणि स्वातंत्र्यासाठी संयुक्त राष्ट्रसंघामध्ये सहकार्य साधणे अशा तरतुदी होत्या. 1971 मध्ये भारताने पाकिस्तानवर विजय मिळवला आणि बांगलादेशची निर्मिती झाली.
• भारतातील पंचवार्षिक योजना जवाहरलाल नेहरू यांनी 22 डिसेंबर 1953 रोजी भारतीय संसदेच्या सभेत मांडली. भारताचा पहिला पंचवार्षिक आयोगाची स्थापना 1950 मध्ये झाली.
• 1979 व 80 मध्ये शिवसेना आणि काँग्रेसने आघाडी केली. त्यामुळे 1989 या वर्षी (शिवसेना) या ठिकाणी झाली.

• 1956 मध्ये केरळ, कर्नाटक, महाराष्ट्र या तीन भाषिक राज्यांची निर्मिती झाली. त्यानंतर भाषावार प्रांत रचना विचार करण्यासाठी भारत सरकारने फाजल अली यांच्या अध्यक्षतेखाली राज्य पुनर्रचना आयोगाची स्थापना 1956 हा कायदा भारत सरकारने पारित केला.
• 14 मार्च 1952 रोजी डॉक्टर विन्सेंट, रामधारीसिंह यांनी संसदेत, नेहरूंच्या, 'अणु' असा युक्तीचा वापर केला.
• इंग्रजांनी शेतकऱ्यांवर लादलेले कर आणि त्यांच्यावर होणारे अत्याचार याविरुद्ध भारतीयांनी : उमर महादजी यांनी पुढीलप्रमाणे आवाज उठवला : हिंदी भाषिक प्रदेशातील विविध राज्यांमध्ये त्यांनी संवाद जोडला. हिंदी भाषिक प्रदेशातील विद्रोह उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश आणि राजस्थान असे तीन भागांत होतो. या बंडात शेतकरी आणि जमीनदार यांनी भाग घेतला. 1857 च्या उठावात ब्रिटिशांनी भारतातील अनेक प्रांतांवर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले.
• राजधानी दिल्लीत करण्यात आली. औरंगजेबाने महाराष्ट्र जिंकला नाही. औरंगजेबाचा मृत्यू 1707 मध्ये झाला.
• हरिकांताच्या काळात श्री गुरुगोविंदसिंग हे भारतात असताना त्यांनी महाराष्ट्रात धर्मप्रसार केला. औरंगजेबाच्या काळात महाराष्ट्रात अनेक संत होऊन गेले.
• छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात महाराष्ट्रात अनेक संत होऊन गेले.
• प्रल्हाद केशव अत्रे हे लोकमान्य टिळकांचे अनुयायी होते. त्यांनी मराठा या वृत्तपत्रातून लोकजागृती केली.
• तत्त्वज्ञानाचे आंध्र, भारत या प्रदेशात तीन नद्यांच्या खोऱ्यात वसलेले आहे. त्यामध्ये गोदावरी, कृष्णा आणि भीमा या नद्यांचा समावेश होतो.
• सर सय्यद अहमद खान यांनी 1875 साली अलीगड येथे मोहमेडन अँग्लो ओरिएंटल कॉलेजची स्थापना केली.
• भारतात ब्रिटिश काळात 1823 ला एक प्रेस कायदा करण्यात आला. त्यावेळी लॉर्ड हेस्टिंग्ज हा गव्हर्नर जनरल होता.
• लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने 1793 मध्ये जमीन महसूल पद्धती सुरू केली.
• राजाराम मोहन रॉय यांनी सतीप्रथेविरुद्ध बंड केले आणि मानवतावादी विचार जो लढा दिला. त्यांनी ब्राह्मो समाजाची स्थापना केली.
• प्रत्यक्ष कामाची सुरुवात केली.
• भारताचे पितामह म्हणून दादाभाई नौरोजी यांना ओळखले जाते.
• भारत सेवक समाज या संस्थेचे संस्थापक गोपाळ कृष्ण गोखले होते.

🇬🇧 भारतातील ब्रिटिश गव्हर्नर, गव्हर्नर जनरल व व्हाईसरॉय

1757 ते 1916 या कालखंडातील ब्रिटिश गव्हर्नर, गव्हर्नर जनरल आणि व्हाईसरॉय यांची संपूर्ण यादी व महत्त्वाचे मुद्दे जाणून घ्या.

📚 MPSC | पोलीस भरती | तलाठी | ZP | SSC
परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण इतिहास विषय!

📖 संपूर्ण यादी वाचा

🎯 VISIONGOV ACADEMY
स्पर्धा परीक्षेच्या तयारीसाठी उपयुक्त इतिहास नोट्स