नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

संयुक्त राष्ट्र + 10 प्रमुख आंतरराष्ट्रीय संघटना संपूर्ण माहिती 2026 | UN, WTO, G20, G7, QUAD, SAARC | MPSC PSI STI UPSC

🎯 MPSC/UPSC साठी महत्वाचे: आंतरराष्ट्रीय संघटना हा घटक दरवर्षी 6-8 मार्कांसाठी विचारला जातो. 2026 मध्ये भारत BRICS Summit चा यजमान व QUAD मध्ये सक्रिय असल्याने या 11 संघटनांवर प्रश्न 100% येणार. हा लेखअसून प्रत्येक संघटनेची स्थापना, मुख्यालय, सदस्य, भारताची भूमिका व PYQ दिले आहेत.

1. संयुक्त राष्ट्र संघटना - United Nations (UN)

1.1 UN ची स्थापना व मूलभूत माहिती

स्थापना: 24 ऑक्टोबर 1945 - UN दिन
मुख्यालय: न्यूयॉर्क, USA - आंतरराष्ट्रीय क्षेत्र
सदस्य: 193 देश. शेवटचा सदस्य दक्षिण सुदान 2011
भाषा: 6 अधिकृत - इंग्रजी, फ्रेंच, स्पॅनिश, रशियन, चिनी, अरबी
भारत: 30 ऑक्टोबर 1945 पासून संस्थापक सदस्य. विजयालक्ष्मी पंडित 1953 मध्ये महासभेच्या पहिल्या महिला अध्यक्षा.

1.2 महासभा - General Assembly | आमसभा

UN चे "जगाचे संसद" मानले जाते. सर्व 193 सदस्य देशांना समान मत - "One Nation, One Vote".

कार्ये:

1. चर्चा व शिफारस: शांतता, सुरक्षा, मानवी हक्क यावर ठराव. बंधनकारक नाहीत.
2. अंदाजपत्रक: UN चे $3.59 अब्ज डॉलरचे 2026 चे बजेट मंजूर.
3. निवडणूक: सुरक्षा परिषदेचे 10 अस्थायी सदस्य, ECOSOC चे 54 सदस्य, ICJ चे 15 न्यायाधीश निवडते.
4. महासचिव नेमणूक: सुरक्षा परिषदेच्या शिफारसीवरून 5 वर्षांसाठी नेमणूक.

Uniting for Peace Resolution 1950: व्हेटोमुळे सुरक्षा परिषद ठप्प झाल्यास महासभा 24 तासात Emergency Session बोलावून लष्करी कारवाईची शिफारस करू शकते.

1.3 सुरक्षा परिषद - Security Council (UNSC)

UN चे सर्वात शक्तिशाली अंग. निर्णय सर्व सदस्यांवर बंधनकारक.

प्रकार	संख्या	देश	कालावधी	अधिकार
स्थायी P5	5	USA, UK, फ्रान्स, रशिया, चीन	कायम	व्हेटो पॉवर
अस्थायी	10	प्रादेशिक गटातून निवड	2 वर्षे	व्हेटो नाही

व्हेटो पॉवर: P5 पैकी एकाने "नाही" म्हटले की ठराव फेटाळला जातो. रशियाने सर्वाधिक 120+ वेळा वापरला.
भारत: 8 वेळा अस्थायी सदस्य. 2021-22 शेवटची टर्म. G4 देशांसह व्हेटोसह स्थायी सदस्यत्वाची मागणी.
Peacekeeping: भारत सर्वात मोठा सैन्य पुरवठादार - 6000+ जवान. सध्या 11 मोहिमा सुरू.

1.4 आंतरराष्ट्रीय न्यायालय - ICJ

मुख्यालय: Peace Palace, द हेग, नेदरलँड
न्यायाधीश: 15, 9 वर्षे कालावधी
भारतीय: दलवीर भंडारी 2012 पासून न्यायाधीश. न्या. नागेंद्र सिंग 1985-88 अध्यक्ष.
प्रकरण: कुलभूषण जाधव केस 2019 मध्ये भारताचा विजय. फक्त देशांमधील वाद चालतात.

2. WTO - जागतिक व्यापार संघटना

2.1 मूलभूत माहिती

स्थापना: 1 जानेवारी 1995. GATT (1948) ची जागा घेतली
मुख्यालय: जिनिव्हा, स्वित्झर्लंड
सदस्य: 164 देश. जगाच्या 98% व्यापारावर नियंत्रण
महासंचालक: न्गोजी ओकोन्जो-इवेला (नायजेरिया) - पहिल्या महिला व आफ्रिकन 2021 पासून

2.2 WTO ची मुख्य तत्त्वे

1. MFN - Most Favoured Nation: एका सदस्याला दिलेली सवलत सर्वांना द्यावी लागते. भारताने 1996 मध्ये पाकिस्तानला MFN दर्जा दिला, 2019 मध्ये पुलवामा हल्ल्यानंतर काढला.
2. National Treatment: आयात मालाला देशांतर्गत मालासारखी वागणूक.
3. Trade Without Discrimination: भेदभाव न करता व्यापार.

2.3 भारत व WTO

भारत संस्थापक सदस्य. शेतकरी हितासाठी Peace Clause व अन्न सुरक्षा कार्यक्रमांवर सबसिडीचा मुद्दा उपस्थित करतो. 2024 मध्ये अबुधाबी Ministerial Conference झाली.

MPSC PYQ: WTO चे मुख्यालय कोठे आहे? - जिनिव्हा

3. WHO - जागतिक आरोग्य संघटना

3.1 स्थापना व कार्य

स्थापना: 7 एप्रिल 1948 - जागतिक आरोग्य दिन
मुख्यालय: जिनिव्हा
सदस्य: 194 देश
महासंचालक: डॉ. टेड्रोस अधानोम घेब्रेयेसस (इथिओपिया)

3.2 महत्त्वाचे कार्य

• आंतरराष्ट्रीय आरोग्य नियमन IHR 2005: साथीच्या रोगांची माहिती देणे बंधनकारक.
• COVID-19: 11 मार्च 2020 रोजी Pandemic घोषित. COVAX द्वारे लस वितरण.
• रोग निर्मूलन: Smallpox 1980 मध्ये जगातून नष्ट. Polio - भारत 2014 पासून Polio मुक्त.
• ICD-11: रोगांचे आंतरराष्ट्रीय वर्गीकरण.

महत्वाचे: WHO चे प्रादेशिक कार्यालय नवी दिल्ली येथे - SEARO (South-East Asia Regional Office)

4. ILO - आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना

4.1 विशेष माहिती

स्थापना: 1919 - लीग ऑफ नेशन्स सोबत. UN ची पहिली Specialized Agency
मुख्यालय: जिनिव्हा
वैशिष्ट्य: त्रिपक्षीय रचना - सरकार, मालक, कामगार प्रतिनिधी
सदस्य: 187 देश
नोबेल: 1969 मध्ये शांततेचा नोबेल पुरस्कार

4.2 मुख्य कार्य

• आंतरराष्ट्रीय कामगार मानके: 8 Core Conventions. बालकामगार बंदी, जबरदस्तीने काम करून घेण्यास बंदी.
• Decent Work Agenda: सर्वांना सन्मानजनक काम.
• भारत: 42 ILO Conventions ला मान्यता दिली. 1922 पासून सदस्य.

5. G20 - Group of Twenty

5.1 रचना व महत्व

स्थापना: 1999 - आशियाई आर्थिक संकटानंतर. 2008 पासून शिखर परिषद
सदस्य: 19 देश + EU + African Union (2023 पासून)
आर्थिक ताकद: जगाच्या 85% GDP, 75% व्यापार, 60% लोकसंख्या
मुख्यालय: नाही. दरवर्षी अध्यक्ष देश बदलतो.

5.2 भारताचे G20 अध्यक्षपद 2023

कालावधी: 1 डिसेंबर 2022 ते 30 नोव्हेंबर 2023
Theme: Vasudhaiva Kutumbakam - One Earth, One Family, One Future
ऐतिहासिक: African Union ला कायमस्वरूपी सदस्यत्व. नवी दिल्ली घोषणा एकमताने मंजूर.
2026 अध्यक्ष: USA

Troika: माजी, वर्तमान व भावी अध्यक्ष - 2026 मध्ये भारत, ब्राझील, दक्षिण आफ्रिका

6. G7 - Group of Seven

6.1 सदस्य व स्वरूप

सदस्य: USA, UK, फ्रान्स, जर्मनी, इटली, जपान, कॅनडा + EU निरीक्षक
स्थापना: 1975 - G6 म्हणून, 1976 कॅनडा सामील
स्वरूप: अनौपचारिक गट, कायमस्वरूपी सचिवालय नाही
रशिया: 1998-2014 G8 सदस्य, Crimea ताब्यात घेतल्याने निलंबित

6.2 भारत व G7

भारत सदस्य नाही, पण 2019 पासून दरवर्षी Outreach Country म्हणून आमंत्रित. 2026 समिट इटलीमध्ये. लोकशाही मूल्ये, चीन विरोधी भूमिका यावर चर्चा.

7. ASEAN - आग्नेय आशियाई राष्ट्रांची संघटना

7.1 मूलभूत माहिती

स्थापना: 8 ऑगस्ट 1967 - बँकॉक घोषणापत्र
मुख्यालय: जकार्ता, इंडोनेशिया
सदस्य: 10 देश - इंडोनेशिया, मलेशिया, फिलिपिन्स, सिंगापूर, थायलंड, ब्रुनेई, व्हिएतनाम, लाओस, म्यानमार, कंबोडिया
Bangkok Declaration: आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक सहकार्य

7.2 भारत-ASEAN संबंध

Dialogue Partner: 1996 पासून
Summit Level Partner: 2002 पासून
Free Trade Agreement: 2010 पासून वस्तू व्यापार करार लागू
Act East Policy: 2014 पासून Look East चे रूपांतर. ईशान्य भारताला ASEAN शी जोडणे.
2026: भारत-ASEAN मैत्री वर्ष 35 वर्षे पूर्ण.

8. SAARC - दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटना

8.1 स्थापना व सदस्य

स्थापना: 8 डिसेंबर 1985, ढाका
मुख्यालय: काठमांडू, नेपाळ
सदस्य: 8 देश - भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, श्रीलंका, नेपाळ, भूतान, मालदीव, अफगाणिस्तान (2007)
निरीक्षक: 9 देश - चीन, USA, EU, जपान इ.

8.2 सध्याची स्थिती

समस्या: भारत-पाकिस्तान तणावामुळे 2014 नंतर शिखर परिषद नाही. 19 वी परिषद 2016 इस्लामाबाद रद्द.
SAFTA: South Asian Free Trade Area 2006 पासून लागू.
SAARC विद्यापीठ: नवी दिल्ली येथे 2010 पासून.
2026 स्थिती: व्यावहारिकदृष्ट्या निष्क्रिय, BIMSTEC ला भारताचे प्राधान्य.

9. QUAD - Quadrilateral Security Dialogue

9.1 रचना व उद्दिष्ट

सदस्य: भारत, USA, जपान, ऑस्ट्रेलिया
स्थापना: 2007 जपानचे पंतप्रधान शिंजो आबे यांची कल्पना. 2017 पासून पुनरुज्जीवित
उद्देश: Free, Open, Inclusive Indo-Pacific. चीनच्या आक्रमक विस्ताराला शह.
स्वरूप: लष्करी युती नाही, पण धोरणात्मक गट.

9.2 QUAD चे 4 स्तंभ

1. Maritime Security: मालाबार युद्ध सराव - चारही देशांचे नौदल
2. Critical Technology: 5G, AI, सेमीकंडक्टर पुरवठा साखळी
3. Climate Change: Clean Energy, Green Shipping
4. Health Security: COVID लस वितरण - 1 अब्ज डोसचे उद्दिष्ट

2026 Summit: भारतात होणार. पहिल्यांदाच QUAD Leader's Summit भारत आयोजित करणार.

10. BRICS

10.1 विस्तार व सदस्य

जुने सदस्य: ब्राझील, रशिया, भारत, चीन, दक्षिण आफ्रिका
नवीन सदस्य 1 जाने 2024: इजिप्त, इथिओपिया, इराण, UAE
अर्जदार: सौदी अरेबिया ने अद्याप स्वीकारले नाही
स्थापना: 2009 प्रथम शिखर परिषद येकातेरिनबर्ग
नाव: Jim O'Neill (Goldman Sachs) यांनी 2001 मध्ये BRIC शब्द वापरला

10.2 New Development Bank (NDB)

स्थापना: 2014, मुख्यालय: शांघाय, चीन
भांडवल: $100 अब्ज डॉलर. प्रत्येक संस्थापक सदस्य $10 अब्ज
अध्यक्ष: दिल्मा रौसेफ (ब्राझील)
भारत: NDB कडून $7+ अब्ज डॉलरचे कर्ज मंजूर. मेट्रो, सौर ऊर्जा प्रकल्प.
2026 Summit: भारत यजमान. थीम अद्याप जाहीर नाही.

11. तुलना तक्ता - 10 संघटना

संघटना	स्थापना	मुख्यालय	सदस्य	भारताची स्थिती
UN	1945	न्यूयॉर्क	193	संस्थापक सदस्य
WTO	1995	जिनिव्हा	164	संस्थापक सदस्य
WHO	1948	जिनिव्हा	194	सदस्य, SEARO कार्यालय दिल्ली
ILO	1919	जिनिव्हा	187	1922 पासून सदस्य
G20	1999	नाही	21	सदस्य, 2023 अध्यक्ष
G7	1975	नाही	7	Outreach Partner
ASEAN	1967	जकार्ता	10	Dialogue Partner
SAARC	1985	काठमांडू	8	संस्थापक सदस्य
QUAD	2007	नाही	4	संस्थापक सदस्य
BRICS	2009	नाही	9	संस्थापक सदस्य

🎯 MPSC 2026 साठी 10 महत्वाचे One Liners:

1. UN दिन - 24 ऑक्टोबर
2. WTO स्थापना - 1 जानेवारी 1995
3. WHO मुख्यालय - जिनिव्हा
4. ILO ला नोबेल - 1969 शांतता
5. G20 मध्ये African Union - 2023 पासून
6. G7 मधून रशिया निलंबित - 2014
7. ASEAN मुख्यालय - जकार्ता
8. SAARC विद्यापीठ - नवी दिल्ली
9. QUAD सदस्य - भारत, USA, जपान, ऑस्ट्रेलिया
10. BRICS बँक NDB - शांघाय

---

📚 संपूर्ण MPSC-PSI-STI-UPSC Notes साठी भेट द्या: www.visiongovacademy.online

📞 Contact: VisionGov Academy | Maharashtra

© 2026 VisionGov Academy. All Rights Reserved. | Updated: 7 January 2026

📚 Recommended Study Resources | VisionGov Academy तुमच्या स्पर्धा परीक्षेच्या तयारीसाठी खालील महत्त्वाच्या नोट्स नक्की वाचा 👇 🎯 MPSC Group B & C शैक्षणिक पात्रता (PSI, STI, Clerk) https://www.visiongovacademy.online/2026/07/mpsc-group-b-c-shaikshanik-patrata-2026-psi-sti-clerk.html 🥗 पोषण आणि आहार (Vitamins, Minerals) Complete Notes https://www.visiongovacademy.online/2026/06/poshan-aani-aahar-vitamin-minerals-notes-police-bharti.html 🧬 उत्क्रांतीवादाचा सिद्धांत (Darwin, Lamarck, Neo-Darwinism) https://www.visiongovacademy.online/2026/06/utkrantivadacha-siddhant-sampurna-mahiti-darwin-lamarck-neo-darwinism-pdf-mpsc-police-bharti-talathi.html 🐾 प्राणी वर्गीकरण (Animal Kingdom Classification) https://www.visiongovacademy.online/2026/05/animal-kingdom-classification-in-marathi.html 🇬🇧 Complete English Grammar & Vocabulary https://www.visiongovacademy.online/p/english-grammar-vocabulary-complete.html 🧮 Average Tricks (Maths) https://www.visiongovacademy.online/2026/05/average-tricks-mpsc-maths.html 📖 आणखी Free Notes, PDFs, PYQs, Test Series आणि Study Material साठी भेट द्या: 🌐 [www.visiongovacademy.online](http://www.visiongovacademy.online) 🚀 VisionGov Academy – Learn Smart, Crack Every Exam!