नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

छत्रपती शाहू महाराज - कोल्हापूरचे लोकराजा | Part 1

visiongov academy

---

1. छत्रपती शाहू महाराज - कौटुंबिक माहिती

• जन्म: 26 जून 1874, लक्ष्मी-विलास, कोल्हापूर
• मूळ घराणे: कागल येथील घाटगे घराणे
• मूळ नाव: यशवंत
• वडील: जयसिंगराव (आप्पासाहेब)
• आई: राधाबाई
• दत्तकविधान: कोल्हापूर संस्थानाचे राजे चौथे शिवाजी महाराज यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या पत्नी आनंदीबाई यांनी 17 मार्च 1884 रोजी यशवंतरावांना दत्तक घेतले, व 'शाहू' हे नाव ठेवले.
• विवाह: 1 एप्रिल 1891 रोजी वडोद्याच्या गुणाजीराव खानविलकर यांच्या लक्ष्मीबाई या मुलीशी विवाहबद्ध
• संस्थान: मराठा साम्राज्य: कोल्हापूर संस्थान
• अधिकारकाळ: 1884 - 1922
• राज्यारोहण: 2 एप्रिल 1894
• राज्यव्याप्ती: कोल्हापूर जिल्हा
• राज ब्रीदवाक्य: जय भवानी

2. शाहू महाराजांचे प्राथमिक व राजकीय शिक्षण

• सुरुवातीचे शिक्षक: श्री कृष्णाजी भिकाजी गोखले व हरिपंत गोखले
• 1889 ते 1893: धारवाड येथे एम. एम. फेझर यांच्या देखरेखीखाली अध्ययन
• पुढील शिक्षण: राजकोटच्या राजकुमार कॉलेज मध्ये
• 1893: कोल्हापूर सरकारने कायदे पुस्तक छापले.
• 2 एप्रिल 1894: राज्यारोहण समारंभ मुंबईचे गव्हर्नर लॉर्ड हॅरिस यांच्या हस्ते झाला.
  प्रमुख उपस्थिती: आर जी भंडारकर, गो. पा. आगरकर, जे. के. गोखले.
• 3 एप्रिल 1894: टिळकांनी केसरीत "करवीर क्षेत्री राजकीय कपिलाषष्टीचा योग" हा महाराजांचा अभिषेचन करणारा लेख लिहिला.

3. G.C.I.S. किताब अर्पण

• 1 जानेवारी 1895: ब्रिटनची सम्राज्ञी महाराणी व्हिक्टोरिया यांनी शाहू महाराजांना G.C.I.S. हा किताब अर्पण केला.
• 18 सप्टेंबर 1895: हा किताब लॉर्ड सँडहर्स्ट यांच्या हस्ते देण्यात आला.
• 24 मे 1900: व्हिक्टोरिया राणीने शाहू छत्रपतींना महाराज ही पदवी धारण करण्याचा अधिकार दिला

4. शाहू महाराजांचे कार्य - सामाजिक क्रांती

ब्रिटीश राजसत्तेच्या काळामध्ये सामान्य जनतेला न्याय मिळवून देण्यासाठी व बहुजन समाजाच्या सामाजिक उन्नतीसाठी या काळामध्ये शाहू राजांनी प्रयत्न केले. सामाजिक परिवर्तनाला गती प्राप्त करून दिली. सनातनी वर्गाच्या विरोधाला न जुमानता त्यांनी दलित (अस्पृश्य) व मागासवर्गीय समाजाच्या विकासासाठी महत्वाची भूमिका बजावली.

महत्वाचे निर्णय आणि घटना:

• 1898 ते 1901: ताईमहाराज प्रकरण
• 1900 ते 1901: वेदोक्त चळवळ, सिद्धांत विजय ग्रंथ
• 1901: गोवंश बंदी कायदा
• जुले 1902: मागास जातींना नोकरीत 50 टक्के जागा राखीव ठेवणे
• 11 जानेवारी 1911: कोल्हापूर सत्यशोधक समाजाची स्थापना.
• 20 एप्रिल 1891: लॉर्ड हॅरिस यांच्या हस्ते रेल्वे सुरू
• 1913: सत्यशोधक वणीस्थान पाटील स्कूल ची निर्मिती
• 10 जून 1917: शंकराचार्य पिठावर डॉ. कुर्तकोटी यांची स्थापना.
• 27 डिसेंबर 1917: अकराव्या 'खामगाव मराठा परिषदे'चे अध्यक्ष
• 23 फेब्रुवारी 1918: कुलकर्णी वतने बंद, तलाठी पद्धत सुरू, आंतरजातीय विवाह कायदा
• 3 मार्च 1918: बलुते पद्धत बंद.
• 25 जून 1918: महारकी (महार वतन) बंद
• 31 ऑगस्ट: गुन्हेगारी जमाती हजेरी कायदा रद्द. (महार, मांग, रामोशी व बेरड)
• 15 सप्टेंबर: डॉ. कुर्तकोटी चा शंकराचार्य पिठाचा राजीनामा.
• 10 नोव्हेंबर: सी. के. बोले यांच्या लोक संघाच्या विद्यमानाने मागासलेल्या वर्गातील लोकांची मुंबई येथे जाहीर सभा.

5. आर्यधर्म परिषद व इतर महत्वाचे प्रसंग

• 14 डिसेंबर: नवसारी आर्यधर्म परिषदेचे अध्यक्ष
• 6 ते 8 मार्च 1920: भावनगर येथे आर्य धर्म परिषदेचे अध्यक्ष
• 22 मार्च 1920: माणगाव येथे "अस्पृश्य वर्गाची परिषद" पुढे भाषण.
• 15 एप्रिल: नाशिक येथे "श्री उदयजी मराठा विद्यार्थी वस्तीगृहाची" कोनशिला समारंभ.
• 16 एप्रिल: नाशिक येथे निराश्रित सोमवंशीय समाजाच्या परिषदेत भाषण.
• 30 मे: नागपूर येथे "अखिल भारतीय बहिष्कृत समाज परिषदे"चे अध्यक्ष.
• 6 जुलै: कोल्हापूर येथे "शिवाजी क्षत्रिय वैदिक पाठशाळेची" स्थापना.
• 27 जुलै: हुबळी येथे "कर्नाटक ब्राह्मणेतर समाज परिषदेची" स्थापना.
• 1921 जानेवारी: "शस्त्र जादू" पदाची स्थापना
• 19 नोव्हेंबर: रायगड येथे शिवस्मारकाची पायाभरणी समारंभ प्रिन्स ऑफ वेल्स यांच्या हस्ते झाला.
• इतर: सिंधुदुर्ग किल्ल्यातील शिवाजी महाराजांच्या मंदिराचा जीर्णोद्धार, कोल्हापुरात ताराणीचा रथ सोहळा सुरू.
• 16 फेब्रुवारी 1922: दिल्ली येथे "अखिल भारतीय अस्पृश्य परिषदे"चे अध्यक्ष
• 1918: राज्यात आंतरजातीय विवाहाला मान्यता देणारा कायदा केला.

🎯 Exam साठी महत्वाचे Points

1. 50% आरक्षण: जुले 1902 - भारतातील पहिले आरक्षण
2. सत्यशोधक समाज: 11 जानेवारी 1911 - कोल्हापूर
3. वेदोक्त प्रकरण: 1900-1901
4. वतनदारी पद्धत बंद: 1918 - कुलकर्णी, बलुते, महारकी

Note: Part 2 मध्ये "शाहू महाराज समर्थक व्यक्ती" add केल्या जातील.

छत्रपती शाहू महाराज - कोल्हापूरचे लोकराजा | Complete Notes

History By VisionGov Academy

---

1. छत्रपती शाहू महाराज - कौटुंबिक माहिती

• जन्म: 26 जून 1874, लक्ष्मी-विलास, कोल्हापूर
• मूळ घराणे: कागल येथील घाटगे घराणे
• मूळ नाव: यशवंत
• वडील: जयसिंगराव (आप्पासाहेब)
• आई: राधाबाई
• दत्तकविधान: कोल्हापूर संस्थानाचे राजे चौथे शिवाजी महाराज यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या पत्नी आनंदीबाई यांनी 17 मार्च 1884 रोजी यशवंतरावांना दत्तक घेतले, व 'शाहू' हे नाव ठेवले.
• विवाह: 1 एप्रिल 1891 रोजी वडोद्याच्या गुणाजीराव खानविलकर यांच्या लक्ष्मीबाई या मुलीशी विवाहबद्ध
• संस्थान: मराठा साम्राज्य: कोल्हापूर संस्थान
• अधिकारकाळ: 1884 - 1922
• राज्यारोहण: 2 एप्रिल 1894
• राज्यव्याप्ती: कोल्हापूर जिल्हा
• राज ब्रीदवाक्य: जय भवानी

2. शाहू महाराजांचे प्राथमिक व राजकीय शिक्षण

• सुरुवातीचे शिक्षक: श्री कृष्णाजी भिकाजी गोखले व हरिपंत गोखले
• 1889 ते 1893: धारवाड येथे एम. एम. फेझर यांच्या देखरेखीखाली अध्ययन
• पुढील शिक्षण: राजकोटच्या राजकुमार कॉलेज मध्ये
• 1893: कोल्हापूर सरकारने कायदे पुस्तक छापले.
• 2 एप्रिल 1894: राज्यारोहण समारंभ मुंबईचे गव्हर्नर लॉर्ड हॅरिस यांच्या हस्ते झाला.
• 3 एप्रिल 1894: टिळकांनी केसरीत "करवीर क्षेत्री राजकीय कपिलाषष्टीचा योग" हा लेख लिहिला.

3. G.C.I.S. किताब अर्पण

• 1 जानेवारी 1895: महाराणी व्हिक्टोरिया यांनी G.C.I.S. किताब अर्पण केला.
• 18 सप्टेंबर 1895: लॉर्ड सँडहर्स्ट यांच्या हस्ते प्रदान
• 24 मे 1900: महाराज ही पदवी धारण करण्याचा अधिकार दिला

4. शाहू महाराजांचे कार्य - सामाजिक आणि आर्थिक क्रांती

ब्रिटीश राजसत्तेच्या काळामध्ये सामान्य जनतेला न्याय मिळवून देण्यासाठी व बहुजन समाजाच्या सामाजिक उन्नतीसाठी शाहू राजांनी प्रयत्न केले.

• 1917: "पुनर्विवाहाचा कायदा"
• बहुजन समाजाला: राजकीय निर्णयप्रक्रियेत सामावून घेतले
• 1796 चा दुष्काळ व प्लेग: या काळात त्यांची कसोटी लागली आणि ते पूर्णपणे उतरले.
• संस्था: 'शाहू छत्रपती स्पिनिंग अँड वीव्हिंग मिल', शाहुपुरी व्यापारपेठ, शेतकऱ्यांची सहकारी संस्था, 'किंग एडवर्ड अॅग्रिकल्चरल इन्स्टिट्यूट'
• शेतकऱ्यांसाठी: कर्ज उपलब्ध, कृषिविकास, दुष्काळी कामे, तगाईवाटप, स्वस्त धान्यदुकाने, निराधार आश्रम
• 1907: दाजीपूरजवळ भोगावती नदीला बंधारा
• 1908: 'महाराणी लक्ष्मीबाई तलाव' असे नाव देण्यात आले
• 1911: कोल्हापूर दलितोद्धार समाजाची स्थापना
• 1902: सक्तीच्या मोफत शिक्षणाचा कायदा. 500 ते 1000 लोकवस्तीच्या गावामध्ये शाळा
• अस्पृश्यांसाठी: गंगापूर काबजी यांना 5 एकर जमीन, अस्पृश्य तरुणांना तलाठी नेमणूक. महा - पॅलवान, चांभार - सरदार, भंगी - पंडित अशा पदव्या
• 1918: उद्यांगधंदे खुले केले
• 1920: जोगीणी व देवदासी प्रथेस प्रतिबंध करणारा कायदा
• जुले 1902: मागास जातींना 50 टक्के जागा राखीव. संपूर्ण भारतामध्ये "आरक्षणाचे जनक" म्हणून गौरव

5. माणगाव परिषद 1920

• अध्यक्ष: बाबासाहेब आंबेडकर - 'दख्खन अस्पृश्य समाजाची परिषद'
• बाबासाहेब आंबेडकरांना "दलितांचा नेता" व "भारतीय अग्रणी नेता" म्हणून घोषित केले.
• यापुढील काळामध्ये बाबासाहेबांनी दलित उपेक्षित समाजाचे नेतृत्व करावे असे आवाहन महाराजांनी केले.

6. मारण्याचा कट

शाहू महाराजांनी समतेवर आधारित राज्य निर्माण केले. त्यामुळे जातीवादी समाजकंटक लोकांनी महाराजांना ठार मारण्याचे प्रयत्न केले. एकदा मारेकरी पाठवून आणि एकदा बॉब फेक करून दगा करायचा प्रयत्न केला गेला. पण जनतेचे प्रेम आणि दुआ यांच्या पुण्याईने महाराज सुखरूप राहिले.

7. शैक्षणिक कार्य

शाहू महाराजांनी खालील शाळा सुरू केल्या:

प्राथमिक शाळा, माध्यमिक शाळा, पुरोहित शाळा, युवराज / सरदार शाळा, पाटील शाळा, उद्योग शाळा, संस्कृत शाळा, सत्यशोधक शाळा, सैनिक शाळा, बालवीर शाळा, डोंबारी मुलांची शाळा, कला शाळा

8. शाहू महाराजांनी सुरू केलेली शैक्षणिक वसतिगृहे

• व्हिक्टोरिया मराठा बोर्डिंग हाऊस (1901)
• दिगंबर जैन बोर्डिंग (1901)
• वीरशैव लिंगायत विद्यार्थी वसतिगृह (1906)
• मुस्लीम बोर्डिंग (1906)
• मिस क्लार्क होस्टेल (1908)
• ढोर चांभार बोर्डिंग (1919)
• शिवाजी वैदिक विद्यालय वसतिगृह (1920)
• उदाजी मराठा वसतिगृह, नाशिक (1920)
• चोखामेळा वसतिगृह, नागपूर (1920)
• छत्रपती ताराबाई मराठा बोर्डिंग, पुणे (1920)

9. वृत्तपत्रांना आर्थिक मदत

• जागृक: वालचंद कोठारी
• केसरी: दिनकरराव जवळकर
• मुकनायक: बाबासाहेब आंबेडकर
• हंटर: खंडेराव बागल
• विजयी मराठा: श्रीपतराव शिंदे
• जागृती: भगवंत पाळेकर

10. वेदोक्त प्रकरण 1899 & 1901

"शुद्राला मंत्र सांगताना अंघोळ कशाला करावी लागते,"

11. कला आणि संस्कृती

राजोपाध्य: चित्रकार: बाबूराव पेंटर, दत्तोबा दळवी, आबाल रहिमान
गायक-गायिका: अल्दियाखॉं, हैदरबख्शॉं, भूर्जिखॉं, सुरश्री केसरबाई, गानचंद्रिका अंजनीबाई मालपेकर

बालगंधर्व व संगीतसूर्य केशवराव भोसले हे थोर कलावंत महाराष्ट्राला दिले.

12. राजर्षी पदवी आणि वारसा

• 19 ते 21 एप्रिल 1919: कानपूर येथे हिंदुस्थानातील सर्व कुर्मी क्षत्रियांच्या तेराव्या परिषदेचे अध्यक्ष
• महाराजांना "राजर्षी" ही पदवी कानपूरच्या कुर्मी समाजाने दिली.
• राजर्षी शब्दाचा अर्थ: "हिंदू धर्म आणि हिंदू पौराणिक कथांमधील राजर्षी हा एक शाही संत आहे."
  "Rajarishi in Hinduism and Hindu mythology, is a Royal Saint."
• महाराष्ट्राला तीन प्रमुख समाजसुधारकांचा वैचारिक वारसा लाभला असल्यामुळे या राज्यास "फुले - शाहू - आंबेडकरांचा महाराष्ट्र" असे म्हणतात
• 26 जुन: हा शाहू महाराजांचा जन्म दिवस महाराष्ट्र शासनाने 2006 पासून “सामाजिक न्याय दिन” म्हणून साजरा करण्याचे घोषीत केले आहे
• 1922 सालापर्यंत: म्हणजे 28 वर्षे ते कोल्हापूर संस्थानाचे राजे होते
• मृत्यू: पन्हाळा लॉज : 6 मे 1922 मुंबई

🎯 Exam साठी महत्वाचे Points

1. 50% आरक्षण: जुले 1902 - भारतातील पहिले आरक्षण
2. राजर्षी पदवी: 19-21 एप्रिल 1919 - कानपूर कुर्मी परिषद
3. सामाजिक न्याय दिन: 26 जून - 2006 पासून
4. माणगाव परिषद: 1920 - अध्यक्ष बाबासाहेब आंबेडकर
5. वेदोक्त प्रकरण: 1899 & 1901

13. शाहू महाराज समर्थक व्यक्ती

1. भास्कराव जाधव

• धारगे रंकाळाच्या परिसरातील बिरादारीचे. त.गो. भाडारकर हे त्याचे सहाध्यायी होते
• 1888: मॅट्रिकच्या परीक्षेत ते मुंबई इलाख्यात सर्वप्रथम
• विल्सन कॉलेज व डेक्कन असो. कडून 158 फेलोशिप
• 1892: पदवी. 1893-94: दक्षिणा फेलो
• सत्यशोधक समाजाचे खंदे पुरस्कर्ते बनले.
• 'डेक्कन मराठा एज्युकेशन सोसायटी'चे अॅड. गंगाराम भाऊ म्हस्केनी नाव शाहू महाराजांना सुचवले.
• ऑक्टो. 1854: कोल्हापूर मनपा: मेहरबान रेसिडेंट माल्कम
• 1895: हुकुमानुसार प्रो.असिस्टंट सरसुबे (150 रु)
• गडहिंग्लज कारकून गोपाळ भीकाजी नाखे नेमणूक (18 रु). गुणांमुळे भास्करावांना आग्रहाने करवीर संस्थानात नेमून घेतले.
• बोर्डिंगच्या मुलांसाठी इतिहास शिकवत
• मराठा शिक्षण परिषद: गंगाराम म्हस्के
• दैवते: महात्मा फुले, आर्यवारू स्वामी, प्रा. केळकर
• 1895-1921: मुख्य महसूल अधिकारी, जिल्हा व सत्र न्यायाधीश.
• प्लेग व असिस्टंट फॅमिन कमिशनर
• फॅमिन कमिशनर: रघुनाथ व्यंकजी सबनीस दिवाण सरकार
• कमिटी: अध्यक्ष: जाधव. सदस्य: रा.रा नारायण आबाजी हुजुरबाजार, रा.रा त्र्यंबक जोशी
• 1901: शिरोगणतीचे उपाधीक्षक
• 1905: भंगी संप
• 1913: अर्बन को. ऑपेरेटीव्ह सोसायटी
• कोल्हापूर नगरपालिकेच्या कारभाराची सूत्रे 14 वर्षे भास्करावांच्या हाती
• 'कोल्हापूरचे दुसरे शिल्पकार', प्रति शाहू महाराज
• चिरोलच्या 'दि अनरेस्ट इन इंडिया' मराठी भाषांतर भास्कराव जाधव व अण्णासाहेब लट्ठे व प्रो. म. गो. डोंगरेनी केले. स्वखर्चाने छापून शाहूमहाराजांनी फुकट वाटले
• अस्पृश्यांच्या भरतीसाठी आयोगाची मागणी
• 1907: धारवाड: शिक्षण परिषद, स्वागताध्यक्ष
• 1918: फ्रेंचाइज कमिटी: मराठा मदतगार, लंडन साक्ष
• 1920: अखिल भारतीय ब्राह्मणेतर परिषद अध्यक्ष
• 1922: सार्कार नियुक्त सदस्य
• 1923: मुंबई इलाख्याचे "पहिले मराठी शिक्षणमंत्री"
• 1928: अबकारी व उद्योग मंत्री
• RBI ची लंडन मध्ये शाखा कल्पना
• मीठ कर, काढीपेटी कर, केरोसिन कर रद्दची मागणी
• 1930: दिल्ली येथे लेजिस्लेटिव्ह असेंब्लीत
• 1930-31: दोन्ही गोलमेज परिषदांनाही लढला (5 मधून यांची निवड)
• अखेरचे भाषण सत्यशोधक समाजाच्या अधिवेशनातील 'राम राम पाहुणा' हे. साथीला तुकोबांचे अभंग होते
• राजकीय लोकराही संघ (MN रॉय): जाधव उपाध्यक्ष
• 1941: मुंबई प्रांतिक युद्ध सहाय्यक समिती सदस्य

2. सत्यशोधक समाज स्थापना

• ठिकाण: कोल्हापूर
• दिनांक: 11 जानेवारी 1911
• अध्यक्ष: भास्करराव जाधव
• उपाध्यक्ष: अण्णासाहेब लट्ठे
• कार्यवाह: हरिभाऊ चव्हाण
• कार्यक्रम अध्यक्ष: परशुराम घोसबाडकर इनामदार

3. मराठा दिनबंध

• संस्थापक: भास्कराव जाधव
• वर्ष: 1900
• संपादक: बळवंतराव राणे, ज. रा. आजगावकर
• शिवराम जानबा कांबळे यांचे लेख यामध्ये प्रसिद्ध होत
• पहिल्या पानावर 'विच्छेत मागासलेल्या सर्व लोकांकरिता' असे शब्द असत

4. ब्राह्मणेतर पक्ष

• स्थापना: 12 डिसेंबर 1920
• स्थळ: येथे मैदान पुणे
• अध्यक्ष: भास्करराव जाधव
• संस्थापक नेते: केशवराव जेधे, आनंदस्वामी, धनजीशाहा कूपर, गंगाजी काळभोर, बाबूराव बगताप, आनंद जगताप, बालचंद कोठारी, बापूराव जेधे
• उद्देश: ब्राह्मणांच्या गुलामगिरी मधून मुक्त करणे, सरकारी नोकऱ्यात हक्क मिळविणे, समाजात बंधुभाव वाढविणे
• पंडीत गट: कल्लप्पा थरमप्पा लिट्टे आणि गायकवाड बंधू
• बाबू गट: अण्णासाहेब लठ्ठे, बळवंतराव घावते, भाऊसाहेब कुंढळे
• 1920: हुबळी: राजकीय, सामाजिक परिषद
• 1923: युनिव्हर्सिटी फर्स्ट फर्स्ट काढला.
• 1925: 'बॉम्बे नगरपालिका कायदा' दुरुस्ती
• 1926: बालविवाह प्रतिबंधक कायदा लागू
• 1930-31: संस्थानिकांचे सल्लागार म्हणून लंडनला
• 1937: कोल्हापूरात प्रजापरिषद चळवळ सुरू
• 1940: देवासच्या विक्रमसिंह पवारांचा छ. शाहाजी म्हणून दत्तक
• मार्च 1948: वल्लभाई पटेल व व्ही. पी. मेनन यांनी कोल्हापूरला भेट

5. अण्णासाहेब लट्ठे

पुढील संस्था स्थापण्यात पुढाकार:

• 1899: दक्षिण भारत जैन सभा
• 1901: राणी व्हिक्टोरिया मराठा बोर्डिंग
• 1901-02: दिगंबर जैन बोर्डिंग
• कोल्हापूर सहकारी बँक
• 1905: मुंबई विद्यापीठ: एम. ए. इंग्रजी: अर्थशास्त्र
• 1916: पुणे: लॉ कॉलेज: एल. एल. बी
• राजाराम कॉलेज इंग्रजी शिक्षक
• 1908: मिस क्लार्क हॉस्टेल
• दलितांसाठी सोसायटी फ्रॉम द प्रमोशन ऑफ डिप्रेस्ड क्लासची स्थापना
• 1908: श्रविकाश्रम (कोल्हापूर). 1922: सांगली: मुलींचे वसतिगृह
• 1910-11: अँक्टींग सिटी मॅजिस्ट्रेट म्हणून काम
• 1911-14: शिक्षणाधिकारी
• 1911: निरक्षर पाटलांसाठी "पाटील शाळा"
• 14 फेब्रुवारी 1914: राजी शिवाजी क्लबच्या सदस्यांनी एडवर्ड बादशाह, राणी अलेक्झांड्रा इत्यादींच्या पुतळ्याला डांबर फासले

6. इतर महत्वाचे वर्ष

• 1924: रावबहादूर किताब मिळाला.
• 1930: छ. राजाराम महाराजांनी 'दिवाणबहादूर'
• 1920: बेळगाव जिल्हा ब्राह्मणेतर पक्षातर्फे मध्यवर्ती कायदेमंडळात निवडून
• 1921: 'जोशी वतन बिल' मांडले
• 1926 ते 1931: छ. राजाराम महाराज कोल्हापूर संस्थान: दिवाण
• 1936: कॉग्रेस प्रवेश
• 1937-39: बेलगावमधून मुंबई कायदेमंडळात अर्थ व शिक्षण मंत्री
• 1945: शाहाजी छत्रपतीचे घटनाविषयक सल्लागार म्हणून नेमणूक.

🎯 Exam साठी महत्वाचे Points - समर्थक

1. भास्कराव जाधव: कोल्हापूरचे दुसरे शिल्पकार, पहिले मराठी शिक्षणमंत्री 1923
2. सत्यशोधक समाज: 11 जाने 1911, अध्यक्ष - भास्कराव जाधव
3. मराठा दिनबंध: 1900, संस्थापक - भास्कराव जाधव
4. ब्राह्मणेतर पक्ष: 12 डिसें 1920, अध्यक्ष - भास्कराव जाधव
5. अण्णासाहेब लट्ठे: "पाटील शाळा" 1911

14. इतर शाहू महाराज समर्थक व्यक्ती आणि साहित्य

1. वालचंद कोठारी

• जन्म: 13 सप्टेंबर 1892: बावी, माढा, सोलापूर
• प्रभाव: फुले, शिंदे, शाहू महाराज
• शिक्षण: पंढरपूर: प्राथमिक, माध्यमिक. मुंबई: विल्सन कॉलेज, कोल्हापूर: राजाराम महाविद्यालय, पुणे: फर्ग्युसन कॉलेज. मुंबई विद्यापीठ: बी. ए.
• लेखन: भारतसेवक या मासिकातून अनेक लेख. दैनिक प्रभात. राष्ट्रमत वृत्तपत्राचे काही काळ संपादक
• 1913: मुंबईत 'सुरस ग्रंथमाला' सुरुवात
• 1915: 'इंदिरा' (कादंबरी)
• 1917: 'जागरूक' (केसरीला टक्कर)
• 1918-20: डेक्कन रयत. मद्रास (जस्टीस पार्टी) नुसार
• टिळकांच्या गीतारहस्य या ग्रंथावर टीकात्मक लेख
• 1915: टिळक-कोठारी: गायकवाडांद्वारात भयारी
• 1916: बेळगाव सत्यशोधक समाजाच्या 6 व्या अधिवेशनाला वि. रा. शिंदे सह उपस्थित. कोठारीनी म. गांधी यांचे व्याख्यान आयोजित केले.
• 1918: अकोला सत्यशोधक समाजाचे 8 वे अधिवेशन अध्यक्ष - वा. रा. कोठारी
• 1921: दलितांसाठी डिप्रेस्ड क्लास कमिटी स्थापली. (पुणे). कोठारी व चि. केळकरांच्या 'स्वराज्य पक्षात' सामील
• 1923: स्वराज्य पक्षातर्फे सोलापूर येथून कायदेमंडळावर निवड
• 1926: आणी बं. जयकर, बापूजी अणे, दादासाहेब खापर्डे, मुंजे यांच्यासोबत प्रतिसहकार पक्षात कार्यरत
• 1933: मध्य प्रां. रामराव देशमुखांच्या लोकशाही स्वराज्य पक्षात
• 1938: मध्य प्रांतात या वृत्तपत्राची मालकी घेतली
• 1940: 'पुणे पत्रकार संघा'ची स्थापना (258 अग्रलेख)
• 'महाराष्ट्र पंचक' समूह: सेनापती बापट, प्रबोधनकार ठाकरे, भाई माधवराव बागल, आचार्य अत्रे आणि वा. रा. कोठारी
• गोवा मुक्ती संघ्रामात जागरूक पत्रकार म्हणून सत्याग्रहांच्या बाजूने लेखन
• 'काँग्रेसवासी' हा शब्द कोठारी यांच मराठी भाषेला योगदान
• निधन: 10 फेब्रुवारी 1974

इतर पुस्तके:

• 1905: जैन धर्माचा परिचय
• 1914: Problems of Indian Status
• 1924: मेमॉयर ऑफ हिज हायनेस छ. शाहू महाराज ऑफ कोल्हापूर खंड 1,2
• 1925: छ. शाहू महाराजांच्या आठवणी
• 1929: भारतीय संस्थांचे प्रश्न (इंग्रजी). 1945: मराठी
• 1931: जगाची संघटित राज्यघटना
• 1934: माझ्या विलायतेव्या आठवणी
• 1931: लॉ ऑफ कॉन्ट्रक्ट, लॉ ऑफ प्रापर्टी, लॉ ऑफ एविडन्स
• 1958: गीतारहस्यसार. 1959: शिवचरित्र. 1971: जुन्या आठवणी. 1974: प्राचीन ग्रीस व प्राचीन रोम

16 मे 1950: बेळगाव येथे हृदयविकाराने त्यांचे निधन

2. हरिभाऊ लक्ष्मण चव्हाण

• भास्कराव जाधव यांचे नातेबाईक होते.
• ग्राम पुरोहितांशी वाद झाल्याने ते सत्यशोधक समाजाकडे आकर्षित झाले.
• गंगेवेशोजवळ सत्यशोधक पुरोहित शाळा उघडली.
• सत्यशोधक समाज भवन बांधण्यासाठी विठ्ठल डोण यांच्या समवेत व्याख्याने
• कोल्हापूर येथून 'हतर' वृत्तपत्र सुरू केले. पुढे ते खंडेराव बागल याकडे सुपूर्त
• 11 जानेवारी 1911: 'श्री शाहू सत्यशोधक समाज' स्थापण्याचा प्रस्ताव. सेक्रेटरी: हरिभाऊ चव्हाण

साहित्य:

1928: भ्रष्ट ब्राह्मण श्रेष्ठ, 1917: ब्राह्मण जातीवर नाही, 1928: अंत्येष्टी व श्राद्ध, महात्मा फुले चरित्र, पुराणातील गडबडगुंडा

3. केशवराव गणेशराव बागडे

• 1925: अमरावती- सत्यशोधक समाज अधिवेशनाचे अध्यक्ष
• 'देशाचे दुश्मन' ची प्रस्तावना लिहिली (या प्रकरणात त्यांच्यावरी खटला दाखल)
• 4 ऑक्टो 1919: काळे (कराड) सातारा: सत्यशोधक समाज परिषद अध्यक्ष
• रयत शिक्षण संस्था उघडण्यासाठी मोलाचा वाटा.
• 1920: सत्यशोधक परिषद: शिंगाव
• 1922: निंबाळकरांच्या साथीने 'शिवछत्रपती' वृत्तपत्र
• 1925: अमरावती सत्यशोधक समाजाचे 13 वे अधिवेशन अध्यक्ष
• 'विजयी मराठा' यात शाहूमहाराजाची कामगिरी विषयी लेख लिहिला.

4. भगवंतराव बळवंतराव पाळेकर

• मूळचे नाशिकचे पण नंतर बडोदयाला स्थलांतरित
• मूळ अडनाव आहरे. चे नंतर पाळेकर झाले.
• ऑक्टोबर 1917: 'जागृती' वृत्तपत्र (वडोदरा). संपादक - भगवंतराव पाळेकर
• 25 ऑक्टो 1917: जागृती

5. श्रीपतराव लक्ष्मण शिंदे

• शाहूंनी त्यांना चेन्नई येथे ट्रेनिंगसाठी पाठविले.
• 1908: कोल्हापुरात फौजदार
• शाहू महाराजांनी चेनईच्या 'स्कूल ऑफ आर्ट' ला पाठवले
• 'दिनमित्र' व 'जागरूक' पत्रात मार्मिक लेखन
• 1918: पुणे 'ऑल इंडिया मराठा लीग': अध्यक्ष: बाबुराव जेधे, सरचिटणीस: श्रीपतराव शिंदे
• जाने 1919: सत्यशोधक ब्राह्मणेतर चळवळीत काम करण्यासाठी फौजदारकीचा राजीनामा दिला.
• 1 डिसेंबर 1919: 'विजयी मराठा'

6. माधवराव खंडेराव बागल

• जन्म: 28 मे 1895
• चित्रकला: जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट: स्वत:ची चित्रकला शैली निर्माण केली.
• 1926: महात्मा गांधींनी कोल्हापूरास पहिली भेट "जनसेवा घडेल अशी चित्रे काढा".

7. इतर महत्वाचे मुद्दे

• 1918: पंढरपूर अस्पृश्यांना मंदिर प्रवेशासाठी सत्याग्रह
• 16 एप्रिल 1921: 'डिप्रेस्ड क्लास कमिटीची' पुणे. अध्यक्ष: डॉ. हेराल्ड मॅन, सहकार्य: शिवराम जानबा कांबळे
• 1919-25: पुणे जैन बोर्डींगचे सन्मान्य सचिव
• आर्य: (भारत सेवक समाज / ज्ञानप्रकाश) 1 जाने 1935 बंद
• 1931: श्री शाहू सेवा संघाच्या
• ब्रीद: शेतकरी मजूर सुखी तर जग सुखी (बहुजनाचा केसरी)
• 1920: पाटगाव: मीना महाराज गाडीवर, बेनाडीकर: शिंदेवा पाठिजा
• 1924: मोर्शी- ब्राम्हणेतर विंध्य परिषद अध्यक्ष
• 1929: वर्धा- तरुण ब्राम्हणेतर परिषदेचे अध्यक्ष

🎯 Final Exam महत्वाचे Points

1. वालचंद कोठारी: महाराष्ट्र पंचक, जागरूक वृत्तपत्र, 10 फेब्रु 1974 निधन
2. डिप्रेस्ड क्लास कमिटी: 1921 पुणे - अध्यक्ष डॉ. हेराल्ड मॅन
3. हरिभाऊ चव्हाण: सत्यशोधक समाजाचे सेक्रेटरी 1911
4. श्रीपतराव शिंदे: विजयी मराठा 1 डिसें 1919
5. महाराष्ट्र पंचक: बापट, ठाकरे, बागल, अत्रे, कोठारी

15. माधवराव खंडेराव बागल आणि मुकुंदराव पाटील

1. माधवराव खंडेराव बागल

• जन्म: 28 मे 1895
• चित्रकला: जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट: स्वत:ची चित्रकला शैली निर्माण केली.
• 1926: गांधींचा उपदेश - "जनसेवा घडेल अशी चित्रे काढा".
• 1932: अस्पृश्योद्धार कार्यासाठी मंदिर प्रवेश, सहभोजने, हरिजन परिषदांचे आयोजन
• कोल्हापुरात जबाबदार शासन पद्धतीची मागणी करणारी प्रजापरिषदेची चळवळ सुरू

पत्रकारिता:

• संपादक: हंटर, अखंड भारत(बेळगाव)
• जनसारथी साप्ताहिकात लेखन
• हंटर वृत्तपत्रासाठी लेखन त्यामुळे त्यांना 'हंटरकार' म्हणत

राजकीय सहभाग:

• 1940-46: महात्मा गांधी, वल्लभाई पटेल, जवाहरलाल नेहरू संबंध
• यशवंतराव चव्हाण, बाळासाहेब देसाई यांच्याशी स्नेह होता
• महाराष्ट्र सरकार आर्ट एज्युकेशन व पंचवार्षिक योजना सल्लागार समितीत
• शेतकरी कामगार पक्षाचे (1953) नेते असल्याने 'भाई' उपाधीने ओळखत
• सहकारी: सोलापूरचे जाधव, बेळगावचे दाजीबा देसाई, पी.के. भापकर आणि अहमदनगरचे दत्ता देशमुख, विठ्ठलराव हंडे
• शिवसेनेच्या धर्तीवर "जनसेना" स्थापन केली

3. संस्थात्मक कार्य:

• ✓ 1937: कराड: शेतकरी परिषद. भाई बागल अध्यक्ष, यशवंतराव चव्हाण स्वयंसेवक
• ✓ 1939: कोल्हापूर: शेतकरी परिषद: (शेतकऱ्यांचा जोग, महसुलविरुद्ध आवाज)
• ✓ सहकारी: रत्नाप्पा कुंभार
• ✓ 1941: कोल्हापूरात स्थानिक स्वराज्य संस्थांची स्थापना
• ✓ नियंत्रक मंडळ: कोल्हापूर महानगरपालिका - माधवराव बागल, गोविंदराव कोरगावकर आणि रत्नाप्पा कुंभार
• ✓ 1942: कामगार लढ्यात उतरले
• ✓ कार्य: शाहू मिल मजूर संघटना, चित्रपट कामगार संघटना, कोल्हापूर संस्थान कामगार संघ
• ✓ संस्थान विलीनीकरण: आंदोलन: रत्नाप्पा कुंभार, दिनकर देसाई, नानासाहेब जगदाळे, आर. डी. मिचे
• ✓ कोल्हापूर आणि जवळच्या प्रदेशात कृषी सहकारी संस्था सुरू
• ✓ शाहू मिल कामगार संघ स्थापना
• ✓ 1948: पन्हाळा: प्रजा परिषदेच्या अधिवेशनात: मराठी भाषिक प्रदेश एकीकरणासाठी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचा उल्लेख केला
• ✓ महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमालढा चळवळीत माधवराव अग्रभागी
• ✓ पंचक: भाई बागल, आचार्य अत्रे, प्रबोधनकार ठाकरे, वालचंद कोठारी आणि सेनापती बापट - संयुक्त महाराष्ट्राचे 'पंचक'
• ✓ 1958: बेळगाव सीमा सत्याग्रह: पहिले सत्याग्रही (हिंडलगा जेलमध्ये 6 महिने)
• ✓ 1973: सत्यशोधक समाजाचा जन्मशताब्दी समारंभ. भाईजी अध्यक्ष

सामाजिक:

• ✓ 9 डिसेंबर 1950: कोल्हापुरात लोकवर्गणीतून महात्मा फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा अनावरण
• लग्नपत्रिकेवरुन धर्म सोडले
• "होय मी हिंदू धर्माचा द्वेष आहे, मी सत्यशोधक म्हणून मी नास्तिकही आहे मी कोणत्याही देवाला मानत नाही."
• स्वत:ची प्रेतयात्रा पाहिल्या

1. पुरस्कार:

• राजर्षी शाहू मेमोरियल ट्रस्टने प्रतिष्ठेचा शाहू पुरस्कार
• 'डी. लिट': पदवी: कोल्हापूर व मराठवाडा विद्यापीठ
• महाराष्ट्र सरकारने 'दलितमित्र'
• भारताच्या पत्रकारांकडून 'ताम्रपट' प्रदान
• 1972: राष्ट्रपतींकडून 'पद्मभूषण'

2. साहित्य:

• मार्क्सवादी नेते लेनिन, स्टालिन किंवा समाजवाद यावर लेख
• कला व कलाकारांविषयी: आर्टिस्ट्स आणि कला व कलाकार दोन पुस्तके
• 1931: 'सत्यशोधकांना इशारा'
• 1933: बेकारी व त्यावर उपाय
• 1950: आजही आपले मार्गदर्शक म. फुले
• 1966: कलाविहार
• 1966: बहुजन समाजातील शिल्पकार
• 1970: सिंहावलोकन
• 1970: जीवन संग्राम: आग्रा
• 1970: माझ्या जीवनाच्या प्रेरणा
• माझा जीवन प्रवास - पहिले तीन भाग. चौथा: सत्याग्रहातून सहकार्याकडे. पाचवा: संघर्ष आणि सन्मान
• निधन: 6 मार्च 1986: कोल्हापूर

2. मुकुंदराव गणपतराव पाटील

• जन्म: 20 डिसेंबर 1885
• कृष्णराव भालेकरांचे पुत्र
• गणपतराव पाटील: काशीबाई सखाराम क्षीरसागर पाटील यांचे सुपुत्र
• 7 ऑगस्ट 1893: दीनमित्रचे संपादक गणपत पाटील यांचे दत्तकपुत्र
• 1906: अहमदनगरला 'बागडे' नावाच्या या थेटर्च बांधकाम मुकुंदराव बघत
• 1924: 'रावसाहेब' किताब (गांधीलयेनंतर ब्रिटनला पदवी पाठवली)
• शेतीविकासासाठी समसुत्री सांगितली
• बलुतेदारी पद्धत मुळातून चुकीची आहे असे सांगत
• 1920: 9 वी सत्यशोधक परिषद: अध्यक्ष
• 1925: पाथर्डी: महार परिषद (शिक्षणावर भर)
• 1925: तरवडी: महार परिषद
• 1926: भिल्ल परिषद

पत्रकारिता:

• 'दीनमित्र' म्हणजे गरीबांचा दोस्त
• 23 नोव्हेंबर 1910: दीनमित्र सोमठाणेहून प्रकाशित होत असे. (आधुनिक भारतातील पहिले ग्रामीण नियतकालिक)
• केसरीतील चूका "सारासार विचार" मध्ये लिहीत
• फेब्रुवारी 1920: त्याचे 'तरवडी' येथे स्थलांतर केले (दर बुधवारी प्रसिद्ध होत असे)
• ग्रामीण बहुजनांचा सिनेअर पत्रकार ओळख

ग्रंथ:

• 1913: कुलकर्णी लिलामृत: कुलकर्णी लोकांची कृष्णकारस्थाने
• विठोबाची शिकवण: स्वार्थाचा टिळा लावणाऱ्यांना चपराख
• शेटजी प्रताप: शेठ रघुनाथराव देवाजी बनकर यांची स्तुती

🎯 अंतिम Exam महत्वाचे Points

1. माधवराव बागल: जन्म 28 मे 1895, 'भाई', पद्मभूषण 1972, संयुक्त महाराष्ट्र 'पंचक', 1958 बेळगाव सत्याग्रह
2. मुकुंदराव पाटील: जन्म 20 डिसें 1885, 'दीनमित्र' = गरीबांचा दोस्त, 23 नोव्हें 1910 पहिले ग्रामीण नियतकालिक
3. आरक्षणाचे जनक: शाहू महाराज - जुले 1902, 50%
4. सामाजिक न्याय दिन: 26 जून
5. माणगाव परिषद: 1920 - अध्यक्ष बाबासाहेब आंबेडकर