वनस्पती वर्गीकरण: थॅलोफायटा ते अँजिओस्पर्म संपूर्ण माहिती | MPSC Science Notes

वनस्पतींचे वर्गीकरण : शास्त्रीय पद्धतीने संपूर्ण अभ्यास

"जगात 3.9 लाख वनस्पती प्रजाती आहेत. वर्गीकरणाशिवाय त्यांचा अभ्यास करणे म्हणजे ग्रंथालयात पुस्तके क्रमांकाशिवाय ठेवणे."

---

MPSC/Police Bharti साठी 100% महत्वाचे: क्रिप्टोगॅम vs फॅनरोगॅम, थॅलोफायटा ते अँजिओस्पर्म, द्विदल vs एकदल, बेंथम-हुकर पद्धत, ICBN नियम. हे 5 Topic पाठ करा.

1. प्रस्तावना : वर्गीकरणाची गरज का?

पृथ्वीवर अंदाजे 3,90,000 वनस्पतींच्या प्रजाती आहेत. रोज नवीन प्रजाती सापडतात. जर प्रत्येक वनस्पतीला वेगळे नाव दिले आणि त्यांचा संबंध न लावता अभ्यास केला, तर गोंधळ उडेल. म्हणून शास्त्रज्ञांनी वनस्पतींच्या समान लक्षणांवर आधारित गट पाडले. यालाच 'वर्गीकरण' (Classification) म्हणतात.

वर्गीकरणाचे 3 मुख्य फायदे:

1. ओळख सोपी: एखादी नवीन वनस्पती दिसली की ती कोणत्या गटात मोडते हे लगेच कळते.
2. उत्क्रांतीचा अभ्यास: कोणती वनस्पती आधी आली, कोणापासून कोण विकसित झाली हे समजते.
3. उपयोग: एका गटातील वनस्पतींचे औषधी गुणधर्म सारखे असतात. उदा: सर्व 'कडू' वनस्पती बहुतेकदा एकाच कुळातील.

2. वर्गीकरणाचा इतिहास - थिओफ्रास्टस ते व्हिटेकर

शास्त्रज्ञ	वर्ष	पद्धत	वैशिष्ट्य
थिओफ्रास्टस	इ.स.पू. 370	कृत्रिम पद्धत	'वनस्पतिशास्त्राचे जनक'. वनस्पतींचे 4 गट: वृक्ष, झुडूप, क्षुप, वेली.
कॅरोलस लिनियस	1735	लैंगिक पद्धत	'आधुनिक वर्गीकरणाचा जनक'. पुंकेसर आणि स्त्रीकेसरच्या संख्येवर आधारित 24 गट. 'Species Plantarum' ग्रंथ.
बेंथम आणि हुकर	1862-1883	नैसर्गिक पद्धत	'Genera Plantarum' ग्रंथ. आजही भारतातील हर्बेरियम मध्ये हीच पद्धत वापरतात. बीजपत्री वनस्पतींचे 3 गट.
एंगलर आणि प्रांटल	1887-1915	उत्क्रांतीवादी पद्धत	साध्या पासून जटिल कडे उत्क्रांती मांडली. एकदल आधी, द्विदल नंतर.
आर. एच. व्हिटेकर	1969	पंचसृष्टी पद्धत	सर्व सजीवांचे 5 सृष्टीत वर्गीकरण. वनस्पती ही 'Plantae' सृष्टी.

3. वर्गीकरणाच्या पद्धती - 3 मुख्य प्रकार

3.1 कृत्रिम पद्धत (Artificial System)

फक्त 1-2 बाह्य लक्षणांवर आधारित. जसे आकार, रंग, अधिवास. उदा: लिनियसने फक्त पुंकेसर मोजून गट पाडले. यात काकडी आणि भोपळा एकाच गटात येतील, पण उत्क्रांतीदृष्ट्या त्यांचा संबंध नसेल. म्हणून ही पद्धत आता वापरत नाहीत.

3.2 नैसर्गिक पद्धत (Natural System)

बाह्य आणि अंतर्गत रचना, भ्रूणविज्ञान, परागण यासारख्या अनेक लक्षणांवर आधारित. बेंथम-हुकर पद्धत ही सर्वात प्रसिद्ध नैसर्गिक पद्धत. भारतातील BSI - Botanical Survey of India हीच पद्धत वापरते.

3.3 उत्क्रांतीवादी/जातिवृत्तीय पद्धत (Phylogenetic System)

कोणती वनस्पती कोणापासून विकसित झाली यावर आधारित. DNA, प्रथिने यांचा अभ्यास करून वंशावळ काढली जाते. एंगलर-प्रांटल आणि आधुनिक APG IV System 2016 ही याची उदाहरणे.

4. व्हिटेकरची पंचसृष्टी पद्धत आणि वनस्पतींचे स्थान

व्हिटेकरने सर्व सजीवांचे 5 सृष्टीत वर्गीकरण केले:

1. मोनेरा: केंद्रकविरहित, एकपेशीय. उदा: जीवाणू, नील-हरित शैवाल.
2. प्रोटिस्टा: केंद्रकयुक्त, एकपेशीय. उदा: क्लॅमिडोमोनास, डायाटम.
3. कवक (Fungi): हरितद्रव्य नाही, मृतोपजीवी. उदा: बुरशी, यीस्ट.
4. प्लांटी (Plantae): बहुपेशीय, हरितद्रव्ययुक्त, स्वयंपोषी. हाच आपला अभ्यासाचा विषय.
5. ॲनिमॅलिया: बहुपेशीय, परपोषी. प्राणी.

5. सृष्टी: प्लांटी - वनस्पतींचे मुख्य 2 गट

वनस्पती सृष्टीचे 2 उपसृष्टीत विभाजन करतात, ते बीज धारण करतात की नाही यावरून.

क्रिप्टोगॅम (Cryptogamae) vs फॅनरोगॅम (Phanerogamae)

लक्षण	क्रिप्टोगॅम - अपुष्प वनस्पती	फॅनरोगॅम - सुष्प वनस्पती
अर्थ	Cryptos=गुप्त, Gamos=विवाह. प्रजनन अवयव गुप्त असतात.	Phaneros=दृश्य, Gamos=विवाह. फुले म्हणजे दृश्य प्रजनन अवयव.
बीज	बीज तयार होत नाही. बीजाणू द्वारे पुनरुत्पादन.	बीज तयार होते. बीजापासून नवीन वनस्पती.
फुले-फळे	नसतात.	असतात.
उदाहरण	शैवाल, बुरशी, शेवाळी, नेचे.	पाईन, आंबा, गहू, मका.

6. उपसृष्टी 1: क्रिप्टोगॅम - बीजविरहित वनस्पती

याचे 3 विभाग आहेत. हे उत्क्रांतीच्या क्रमाने आहेत - सर्वात साधे ते जटिल.

6.1 विभाग 1: थॅलोफायटा (Thallophyta) - शरीरासाटी

लक्षणे: 1. शरीराचे मूळ, खोड, पान यात विभाजन नाही. संपूर्ण शरीर 'थॅलस' म्हणतात. 2. संवहन संस्था नाही. 3. मुख्यतः पाण्यात वाढतात. 4. जननांग एकपेशीय.

2 उपविभाग:

1. शैवाल (Algae): हरितद्रव्य असते, स्वयंपोषी. उदा: स्पायरोगायरा, क्लॅमिडोमोनास, सर्गॅसम. उपयोग: अगर-अगर, आयोडीन मिळते. 70% ऑक्सिजन शैवाल बनवतात.
2. कवक (Fungi): हरितद्रव्य नसते, मृतोपजीवी किंवा परजीवी. उदा: यीस्ट, मशरूम, म्यूकर. उपयोग: ब्रेड, पेनिसिलिन औषध. रोग: दाद, गव्हाचा तांबेरा.

लायकेन: शैवाल + कवक यांची सहजीवनातून तयार झालेली वेगळी वनस्पती. प्रदूषण दर्शक.

6.2 विभाग 2: ब्रायोफायटा (Bryophyta) - वनस्पतींचे उभयचर

लक्षणे: 1. जमीन आणि पाणी दोन्ही ठिकाणी वाढतात, म्हणून 'उभयचर'. 2. शरीर खोड आणि पानात विभागले, पण खरी मुळे नाहीत. 'मूलाभास' असतात. 3. संवहन संस्था अजूनही नाही. 4. जननांग बहुपेशीय.

2 वर्ग: 1. लिव्हरवॉर्ट: उदा: मार्केन्शिया - यकृताच्या आकाराचा. 2. मॉस: उदा: फ्युनेरिया - हिरवी गालिच्यासारखी. पीट मॉस पासून 'पीट कोळसा' बनतो.

6.3 विभाग 3: टेरिडोफायटा (Pteridophyta) - आद्य संवहनी वनस्पती

उत्क्रांतीतील मोठी झेप: 1. खरी मुळे, खोड, पाने असतात. 2. पहिल्यांदाच जाईलम आणि फ्लोएम ही संवहन संस्था आली. 3. बीज नाही, पण बीजाणू पासून पुनरुत्पादन. 4. पानांच्या मागे 'सोरस' मध्ये बीजाणू असतात.

उदाहरण: नेचे (Fern), अझोला, मार्सिलिया. अझोला तांदळाच्या शेतात नायट्रोजन स्थिर करतो. पूर्वीचे मोठे नेचे दगडी कोळसा बनले.

7. उपसृष्टी 2: फॅनरोगॅम - बीजधारी वनस्पती

यालाच 'स्पर्मॅटोफायटा' म्हणतात. Sperma=बीज. याचे 2 विभाग.

7.1 विभाग 1: जिम्नोस्पर्म (Gymnosperms) - अनावृत बीजी

Gymno=नग्न, Sperma=बीज. बीज फळात बंद नसते, उघडे असते.

लक्षणे: 1. झाडे मोठी, काष्ठमय, सदाहरित. 2. पाने सुईसारखी. बर्फ साचू नये म्हणून. 3. फुले नसतात, 'शंकू' (Cones) असतात. पुं-शंकू आणि स्त्री-शंकू वेगळे. 4. वाऱ्यामार्फत परागण. 5. जाईलम मध्ये वाहिन्या नसतात, फक्त वाहिका असतात. म्हणून 'आद्य' मानतात.

उदाहरण: पाईन, देवदार, सायकस, निटम, थुजा. सायकसला 'जिवंत जीवाश्म' म्हणतात. पाईन पासून टर्पेंटाइन तेल, राळ मिळते.

7.2 विभाग 2: अँजिओस्पर्म (Angiosperms) - आवृत बीजी / सपुष्प वनस्पती

Angio=पेटी/आवरण, Sperma=बीज. बीज फळाच्या आत बंद असते. ही सर्वात उत्क्रांत आणि सर्वात जास्त प्रजाती असलेली वनस्पती. पृथ्वीवरील 80% वनस्पती अँजिओस्पर्म आहेत.

लक्षणे: 1. खरी फुले येतात. 2. बीजांड अंडाशयात बंद असते, ज्यापासून फळ तयार होते. 3. जाईलम मध्ये वाहिन्या असतात. जल वहन खूप वेगाने. 4. द्विगुणित फलन होते. एक फलनाने बीज आणि दुसऱ्याने 'एंडोस्पर्म' - अन्न साठा तयार होतो. 5. परागण किडे, पक्षी, वारा, पाणी द्वारे.

बेंथम-हुकर यांनी अँजिओस्पर्मचे 2 वर्ग पाडले:

वर्ग 1: द्विदल धान्य वनस्पती (Dicotyledonae)

लक्षणे:

1. बीज: 2 दलिका. उदा: हरभरा मोडून 2 भाग होतात.
2. मूळ: सोटमूळ. एक जाड मुख्यमूळ आणि फांद्या.
3. पाने: जाळीदार शिराविन्यास. पिंपळाचे पान.
4. पुष्प: पाकळ्या 4 किंवा 5 च्या पटीत. जास्वंद 5 पाकळ्या.
5. संवहन पुल: वर्तुळाकार मांडणी. एकांतरित.
6. वृद्धी: एधा असते, त्यामुळे खोड जाड होते. वृक्ष बनतात.

उदाहरण: आंबा, वड, जास्वंद, वाटाणा, सूर्यफूल. 2,00,000 प्रजाती.

वर्ग 2: एकदल धान्य वनस्पती (Monocotyledonae)

लक्षणे:

1. बीज: 1 दलिका. उदा: गहू, मका मोडला तरी 1च भाग.
2. मूळ: तंतुमय मुळे. गवत उपटल्यावर जाळी दिसते.
3. पाने: समांतर शिराविन्यास. केळीचे, गवताचे पान.
4. पुष्प: पाकळ्या 3 च्या पटीत. लिली 6 पाकळ्या.
5. संवहन पुल: विखुरलेली मांडणी.
6. वृद्धी: एधा नसते, त्यामुळे खोड जाड होत नाही. वृक्ष होत नाहीत. बांबू अपवाद.

उदाहरण: गहू, भात, मका, ऊस, कांदा, नारळ, सुपारी. 60,000 प्रजाती.

8. वर्गीकरणाची आधुनिक पद्धत : APG IV 2016

Angiosperm Phylogeny Group ने DNA आधारित नवीन पद्धत 2016 ला दिली. यात 'द्विदल' हा गट बाद केला. कारण काही आद्य द्विदल वनस्पती एकदल सारख्या आहेत. आता 'युडायकोट्स' (Eudicots) आणि 'मॅग्नोलिड्स' असे गट पाडले. पण MPSC साठी अजूनही बेंथम-हुकर पद्धत विचारतात.

9. नामकरण पद्धत - ICBN/ICN

प्रत्येक वनस्पतीला जगभरात एकच शास्त्रीय नाव असावे म्हणून International Code of Botanical Nomenclature (ICBN), आता International Code of Nomenclature (ICN) आहे.

3 मुख्य नियम:

1. द्विनाम पद्धत: लिनियसने सुरू केली. प्रत्येक नावात 2 शब्द. पहिला 'वंश' (Genus), दुसरा 'जाती' (Species). उदा: Mangifera indica - आंबा. Mangifera वंश, indica जाती.
2. लॅटिन भाषा: सर्व नावे लॅटिन मध्ये. कारण लॅटिन मृत भाषा, बदलत नाही.
3. इटॅलिक: छापील मजकुरात नाव तिरके लिहितात. हस्तलिखितात अधोरेखित करतात.

10. वर्गीकरणाची शिडी - उतरता क्रम

सृष्टी पासून जाती पर्यंत 7 मुख्य गट. Trick: "संपूर्ण संघ वंश जात कूल प्रजाती"

1. सृष्टी (Kingdom): Plantae
2. विभाग (Division): Angiospermae
3. वर्ग (Class): Dicotyledonae
4. गण (Order): Sapindales
5. कूल (Family): Anacardiaceae
6. वंश (Genus): Mangifera
7. जाती (Species): indica

11. MPSC/Police Bharti साठी 30 अति-महत्वाचे प्रश्न

1. वनस्पतिशास्त्राचे जनक कोण? - थिओफ्रास्टस
2. आधुनिक वर्गीकरणाचा जनक कोण? - कॅरोलस लिनियस
3. भारतीय हर्बेरियम मध्ये कोणती पद्धत वापरतात? - बेंथम-हुकर
4. पंचसृष्टी पद्धत कोणी मांडली? - आर. एच. व्हिटेकर, 1969
5. क्रिप्टोगॅम म्हणजे काय? - अपुष्प, बीजविरहित वनस्पती
6. सर्वात आद्य वनस्पती कोणत्या? - थॅलोफायटा - शैवाल
7. वनस्पतींचे उभयचर कोणाला म्हणतात? - ब्रायोफायटा - मॉस
8. पहिली संवहन संस्था असलेली वनस्पती? - टेरिडोफायटा - नेचे
9. जिवंत जीवाश्म कोणती वनस्पती? - सायकस
10. अनावृत बीजी वनस्पती कोणत्या? - जिम्नोस्पर्म
11. आवृत बीजी वनस्पती कोणत्या? - अँजिओस्पर्म
12. द्विदल वनस्पतीचे मूळ कसे असते? - सोटमूळ
13. एकदल वनस्पतीची पाने कशी असतात? - समांतर शिराविन्यास
14. बांबू एकदल असूनही खोड जाड का होते? - अपवाद. विशेष एधा असते.
15. ICBN चे पूर्ण रूप काय? - International Code of Botanical Nomenclature
16. आंब्याचे शास्त्रीय नाव काय? - Mangifera indica
17. जाईलम मध्ये वाहिन्या कोणत्या वनस्पतीत असतात? - अँजिओस्पर्म
18. पीट कोळसा कशापासून बनतो? - स्फॅग्नम मॉस
19. दगडी कोळसा कशापासून बनतो? - पुरातन नेचे आणि जिम्नोस्पर्म
20. अगर-अगर कशापासून मिळते? - लाल शैवाल - ग्रॅसिलेरिया
21. पेनिसिलिन कशापासून मिळते? - पेनिसिलियम बुरशी
22. लायकेन म्हणजे काय? - शैवाल + कवक सहजीवन
23. द्विगुणित फलन कोणत्या वनस्पतीत होते? - फक्त अँजिओस्पर्म
24. फळ कोणत्या वनस्पतीत तयार होते? - फक्त अँजिओस्पर्म
25. सर्वात मोठा शंकू कोणत्या वनस्पतीचा? - पाईन
26. भारतातील सर्वात जुने जिवंत झाड? - चिलगोजा पाईन, किन्नौर
27. पाण्यात नायट्रोजन स्थिर करणारी नेचे सदृश वनस्पती? - अझोला
28. कांदा, लसूण कोणत्या वर्गातील? - एकदल
29. वटवृक्ष, पिंपळ कोणत्या वर्गातील? - द्विदल
30. APG चा अर्थ काय? - Angiosperm Phylogeny Group

12. समारोप

वनस्पती वर्गीकरण हा केवळ नावे पाठ करण्याचा विषय नाही, तर तो 350 कोटी वर्षांच्या उत्क्रांतीचा पट आहे. पाण्यातील एकपेशीय शैवाल पासून सुरू झालेला प्रवास, जमिनीवर आलेला मॉस, संवहन संस्था विकसित केलेला नेचे, बीज निर्माण करणारा पाईन आणि शेवटी फुल-फळ देणारा आंबा - ही उत्क्रांतीची अखंड साखळी आहे.

बेंथम-हुकर पद्धत जरी जुनी असली तरी ती समजायला सोपी आणि भारतात प्रचलित आहे. MPSC पूर्व परीक्षेत थॅलोफायटा ते अँजिओस्पर्म ची लक्षणे आणि उदाहरणे विचारतात. मुख्य परीक्षेत उत्क्रांतीवादी संबंध विचारतात.

शेवटी, डॉ. सलीम अली म्हणाले होते, "निसर्गाची प्रत्येक पुस्तक वाचण्याआधी त्याचा क्रमांक - वर्गीकरण - माहित असणे गरजेचे आहे." ही पोस्ट वाचून तुम्ही वनस्पतींच्या जगाचा तो क्रमांक नक्कीच शिकलात.

---

Blog: visiongovacademy.online | लेखक:visiongov Academy
ही पोस्ट शेअर करा. MPSC, Talathi, Vanrakshak, Police Bharti च्या मित्रांना Tag करा.