भूकंप आणि ज्वालामुखी: संपूर्ण माहिती, कारणे, प्रकार आणि MPSC साठी IMP 50 प्रश्न-उत्तरे
नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो, बुधवारी 24/06/2026 व्हेनेझुएला या देशांमध्ये 7.3 ते 7.5 या रिश्टरचा भूकंप आला होता. त्याच्यामुळे दहा हजार ते एक लाख पर्यंत लोक मृत्युमुखी पडलेले आहेत. त्याच्यामुळे भूकंप या टॉपिक वरती आपण आज थोडसं त्याच्याबद्दल माहिती जाणून घेणार आहोत जे की MPSC साठी खूप महत्त्वाची आहेत. तर सुरुवात करूया आपण Visiongov विशेष अंक या पॉईंट मध्ये.
भूगोल विषयात भूकंप (Earthquake) आणि ज्वालामुखी (Volcano) हा MPSC, UPSC, Talathi, Police Bharti, वनरक्षक, SSC, RRB या सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी सर्वात महत्वाचा टॉपिक आहे. दरवर्षी 2 ते 4 प्रश्न हमखास येतात. भूकंप का होतो, त्याचे प्रकार, मोजमाप, ज्वालामुखीचे उद्रेक, भारतातील भूकंपप्रवण क्षेत्र आणि जगातील मोठे भूकंप हे सगळं आज आपण 2000+ शब्दांत, सोप्या भाषेत आणि Exam च्या Point of View ने समजून घेऊ.
1. भूकंप म्हणजे काय? व्याख्या आणि निर्मिती प्रक्रिया
पृथ्वीचे कवच हे अनेक लहान-मोठ्या भूपट्टांनी बनलेले आहे. हे भूपट्ट सतत हालचाल करत असतात. या हालचालीमुळे भूकवचातील खडकांवर प्रचंड ताण निर्माण होतो. हा ताण विशिष्ट मर्यादेपलीकडे गेल्यावर तो ताण भूकवचात एखाद्या ठिकाणी मोकळा होतो. ज्या ठिकाणी तो मोकळा होतो, तेथे ऊर्जेचे उत्सर्जन होऊन ऊर्जालहरी निर्माण होतात. त्यामुळे भूकवच कंप पावते, म्हणजेच भूकंप होतो.
भूकवचात ज्या ठिकाणी हा साचलेला ताण मोकळा होतो, त्या ठिकाणाला 'भूकंपाचे केंद्र' किंवा 'भूकंप नाभी' (Focus) असे म्हणतात. हे केंद्र पृथ्वीच्या आत 5 किमी ते 700 किमी खोलीवर असू शकते. या केंद्रापासून विविध दिशांनी ऊर्जालहरी पसरत असतात. भूकंप केंद्रापासून ऊर्जालहरी ज्या ठिकाणी सर्वप्रथम पोहचतात त्या ठिकाणी भूकंपाचा धक्का सर्वप्रथम बसतो. भूपृष्ठावरील अशा ठिकाणाला भूकंपाचे अपिकेंद्र (Epicenter) असे म्हणतात. भूकंपाचे अपिकेंद्र हे नेहमी भूकंप केंद्रास लंबरूप असते. अपिकेंद्रावर भूकंपाची तीव्रता सर्वात जास्त असते आणि नुकसानही तिथेच जास्त होते.
- 1. भूकंप केंद्र किंवा नाभी (Focus): भूकवचात ज्या ठिकाणी हा साचलेला ताण मोकळा होतो, त्या ठिकाणाला 'भूकंपाचे केंद्र' म्हणतात. हे पृथ्वीच्या आत असते. खोलीनुसार भूकंपाचे 3 प्रकार: उथळ (0-70 किमी), मध्यम (70-300 किमी), खोल (300-700 किमी).
- 2. अपिकेंद्र (Epicenter): भूकंप केंद्रापासून ऊर्जालहरी ज्या ठिकाणी सर्वप्रथम पोहोचतात त्या भूपृष्ठावरील ठिकाणाला भूकंपाचे अपिकेंद्र म्हणतात. अपिकेंद्र हे नेहमी भूकंप नाभीस लंबरूप असते. इथेच भूकंपाचा धक्का सर्वात जास्त जाणवतो.
- 3. भूकंपमापी (Seismograph): भूकंप लहरींची तीव्रता मोजण्याच्या उपकरणास भूकंपमापी म्हणतात. आधुनिक भूकंपमापी डिजिटल असतात आणि त्या लहरींचे रेकॉर्ड सिस्मोग्राम वर नोंदवले जाते.
- 4. भूकंपछायेचा प्रदेश (Shadow Zone): अपिकेंद्रापासून 103 अंश ते 143 अंश या पट्ट्यात P आणि S लहरी पोहोचत नाहीत. याला भूकंपछायेचा प्रदेश म्हणतात. यावरून पृथ्वीचा बाह्य गाभा द्रव आहे हे सिद्ध होते.
2. भूकंप लहरी: P, S आणि L लहरींचा सविस्तर फरक - MPSC साठी VVI
भूकंपामुळे निर्माण होणाऱ्या लहरींना भूकंप लहरी म्हणतात. या लहरींच्या अभ्यासावरून पृथ्वीची अंतर्गत रचना समजली आहे. भूकंपलहरींचे 3 मुख्य प्रकार आहेत.
- गती: सर्वात वेगवान. 5 ते 8 किमी प्रति सेकंद.
- माध्यम: घन, द्रव आणि वायू या तिन्ही माध्यमातून प्रवास करतात.
- हालचाल: वस्तू पुढे-मागे हलते. ध्वनी लहरींसारख्या असतात.
- वक्रीभवन: एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात प्रवेश करताना त्यांचे वक्रीभवन होते.
- महत्व: भूकंपाचा पहिला धक्का याच लहरींचा असतो. सिस्मोग्रामवर सर्वात आधी नोंद होते.
- गती: P लहरींपेक्षा मंद. 3 ते 4 किमी प्रति सेकंद.
- माध्यम: फक्त घन माध्यमातून प्रवास करतात. द्रव आणि वायूतून जाऊ शकत नाहीत.
- हालचाल: वस्तू वर-खाली किंवा बाजूला हलते. प्रकाश लहरींसारख्या असतात.
- महत्व: पृथ्वीचा बाह्य गाभा द्रवरूप असल्याने S लहरी तिथे पोहोचत नाहीत. यावरून गाभा द्रव आहे हे सिद्ध झाले. सिस्मोग्रामवर P लहरीनंतर नोंद होते.
- गती: सर्वात मंद. 2 ते 3 किमी प्रति सेकंद.
- माध्यम: फक्त भूपृष्ठावरून प्रवास करतात. पृथ्वीच्या आत जात नाहीत.
- हालचाल: वस्तू गोलाकार किंवा लाटेसारखी हलते.
- महत्व: सर्वात विध्वंसक लहरी आहेत. इमारती, पूल, रस्ते यांचे सर्वात जास्त नुकसान यामुळेच होते. सिस्मोग्रामवर सर्वात शेवटी आणि मोठ्या आकारात नोंद होते.
3. भूकंपनिर्मितीची 5 मुख्य कारणे - सविस्तर
भूकंपनिर्मितीची कारणे : भूकंपाची निर्मिती प्रामुख्याने भूकवचातील ऊर्जा मुक्त झाल्यामुळे होते. भूकंप निर्मितीची काही कारणे खालीलप्रमाणे आहेत.
1) ज्वालामुखी उद्रेक (Volcanic Activity)
ज्वालामुखीच्या उद्रेकांमुळे भूकंपाची निर्मिती होऊ शकते. जेव्हा लाव्हा प्रचंड दाबाने वर येतो तेव्हा आजूबाजूच्या खडकांवर ताण पडतो. हा ताण मोकळा झाल्यावर भूकंप होतो. अशा भूकंपांचे केंद्र सहसा कमी खोलीवर असतात, 0 ते 10 किमी. त्यामुळे उद्रेकाच्या जवळच्या परिसरातच यांचा परिणाम पाहावयास मिळतो. उदा. 1981 साली कॅस्केड पर्वतरांगात ज्वालामुखीचा उद्रेक झाला होता, त्याच वेळेस सेंट हेलेन्स येथे 5.5 या रिश्टर तीव्रतेचा भूकंप झाला होता. 2021 मध्ये ला पाल्मा, स्पेन येथेही असे भूकंप झाले.
2) भूविवर्तनिकी हालचाल (Tectonic Movement) - 90% भूकंपांचे कारण
भूकवच हे अनेक लहान मोठ्या भूपट्टांपासून बनलेले असून ते स्थिर नाहीत. बाह्य प्रावरणावरील जास्त घनतेच्या भागावर हे तरंगत असतात. सर्वसामान्यपणे सीमावर्ती भागात भूपट्ट हालचालींमुळे भूकंप निर्मिती होऊ शकते. यात भूपट्ट सरकणे, एकमेकांवर आदळणे, एकदुसऱ्या खाली जाणे इत्यादी बाबी घडत असतात. जगातील 90% भूकंप या कारणाने होतात.
भूपट्टांच्या सीमांचे 3 प्रकार:
- अभिसरण सीमा (Convergent): दोन भूपट्ट एकमेकांवर आदळतात. उदा: हिमालयाची निर्मिती. इथे मोठे भूकंप होतात.
- अपसरण सीमा (Divergent): दोन भूपट्ट एकमेकांपासून दूर जातात. उदा: मध्य-अटलांटिक रिज. इथे कमी तीव्रतेचे भूकंप.
- रूपांतर सीमा (Transform): दोन भूपट्ट एकमेकांना घासून पुढे सरकतात. उदा: कॅलिफोर्नियातील सॅन अँड्रियास फॉल्ट. इथे विनाशकारी भूकंप होतात.
उदाहरण: इंडोनेशिया, कॅलिफोर्निया (उत्तर अमेरिका) आणि चिली (दक्षिण अमेरिका) मधील भूकंप, भारतातील उत्तर काशी (1991), लातूर (1993), भुज (2001) आणि आसाममधील भूकंप ही या प्रकारच्या भूकंपाची उदाहरणे आहेत. जगातील 80% भूकंप हे पॅसिफिक महासागराच्या कडेला असणाऱ्या "Ring of Fire" मध्ये होतात.
3) मानवनिर्मित भूकंप (Induced Seismicity)
अलीकडच्या काळात जगातील वेगवेगळ्या भागांमध्ये आण्विक स्फोट, मोठ्या प्रमाणावरील खोदकाम, सुरुंगाचा वापर, अणुचाचण्या, मोठी धरणे बांधणे तसेच खाणकाम या मानवी क्रियांमुळे देखील भूकंपांची निर्मिती होते. परंतु त्यांचे परिणाम स्थानिक असतात. उदा: महाराष्ट्रातील कोयना धरणामुळे 1967 साली 6.5 रिश्टरचा भूकंप झाला होता. याला जलाशय प्रेरित भूकंप म्हणतात.
4) पडझड (Collapse)
जमिनीखालील गुहा किंवा खाणी कोसळल्याने लहान भूकंप होतात. चुनखडकाच्या प्रदेशात हे जास्त आढळते.
5) उल्कापात (Meteorite Impact)
मोठी उल्का पृथ्वीवर आदळल्यास भूकंपासारखे धक्के बसतात. पण हे खूप दुर्मिळ आहे.
4. रिश्टर स्केल आणि मेर्केली स्केल - भूकंप मोजण्याची पद्धत
1935 मध्ये चार्ल्स रिश्टर यांनी शोधली. ही स्केल भूकंपाची तादात्म्य (Magnitude) म्हणजे मुक्त झालेली ऊर्जा मोजते. ही लॉगरिथमिक स्केल आहे. म्हणजे 6 रिश्टरचा भूकंप हा 5 रिश्टरच्या भूकंपापेक्षा 10 पट जास्त शक्तिशाली असतो आणि 32 पट जास्त ऊर्जा मुक्त करतो.
- 2.0 पेक्षा कमी: जाणवत नाही. Micro.
- 2.0 - 3.9: थोडा जाणवतो. Minor.
- 4.0 - 4.9: वस्तू हलतात. Light.
- 5.0 - 5.9: नुकसान होऊ शकते. Moderate.
- 6.0 - 6.9: मोठे नुकसान. Strong.
- 7.0 - 7.9: विनाशकारी. Major.
- 8.0 पेक्षा जास्त: महाविनाशकारी. Great. पूर्ण शहर नष्ट होऊ शकते.
ही स्केल भूकंपाची तीव्रता (Intensity) म्हणजे भूपृष्ठावर झालेला परिणाम मोजते. I ते XII पर्यंत असते. I म्हणजे जाणवत नाही, XII म्हणजे सर्वकाही उद्ध्वस्त.
5. ज्वालामुखी: संपूर्ण माहिती आणि प्रकार
ज्वालामुखी
सर्वसामान्यपणे बाह्य प्रावरणातून वायुरूप, द्रवरूप लाव्हा आणि घनरूप पदार्थ हे ज्वालामुखी उद्रेकाच्या स्वरूपात पृथ्वी पृष्ठभागावर येतात, त्या प्रक्रियेस ज्वालामुखी असे म्हणतात. ज्वालामुखींचे उद्रेकानुसार दोन प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाते.
1) केंद्रीय उद्रेक 2) भेगीय उद्रेक
A. उद्रेकानुसार ज्वालामुखीचे 2 प्रकार:
- 1. केंद्रीय उद्रेक (Central Eruption): यात लाव्हा एका नळीसारख्या मुखातून बाहेर पडतो. यामुळे शंकूच्या आकाराचा डोंगर तयार होतो. हा सर्वात सामान्य प्रकार आहे. उदा: फुजियामा (जपान), व्हिसुव्हियस (इटली), एटना (इटली).
- 2. भेगीय उद्रेक (Fissure Eruption): यात लाव्हा पृथ्वीच्या मोठ्या भेगेतून बाहेर पडून आजूबाजूला पसरतो. यामुळे लाव्हा पठार तयार होते. उदा: महाराष्ट्रातील दख्खनचे पठार, कोलंबिया पठार (USA). हा उद्रेक शांत असतो पण प्रचंड लाव्हा बाहेर पडतो.
B. सक्रियतेनुसार ज्वालामुखीचे 3 प्रकार:
- जागृत ज्वालामुखी (Active Volcano): ज्यांचा उद्रेक सतत किंवा मधून-मधून होत असतो. जगात सुमारे 1500 जागृत ज्वालामुखी आहेत. उदा: किलाउआ (हवाई), एटना (इटली), स्ट्राम्बोली (इटली) - याला भूमध्य समुद्राचा दीपस्तंभ म्हणतात.
- निद्रिस्त ज्वालामुखी (Dormant Volcano): जे सध्या शांत आहेत पण भविष्यात उद्रेक होण्याची शक्यता आहे. उदा: बॅरेन बेट (अंदमान, भारत) - हा भारतातील एकमेव जागृत ज्वालामुखी आहे. फुजियामा (जपान).
- मृत ज्वालामुखी (Extinct Volcano): ज्यांचा उद्रेक होण्याची शक्यता नाही. त्यांचा लाव्हा पुरवठा बंद झाला आहे. उदा: नारकोंडम बेट (अंदमान, भारत), किलीमांजारो (आफ्रिका).
6. भारतातील भूकंपप्रवण क्षेत्र आणि ज्वालामुखी
भारतीय मानक ब्युरो (BIS) ने भारताचे 4 भूकंपप्रवण क्षेत्रात विभाजन केले आहे.
- Zone 2: कमी धोका. 6% क्षेत्र. दक्षिण भारतातील पठार. तीव्रता 4.9 पर्यंत.
- Zone 3: मध्यम धोका. 30% क्षेत्र. केरळ, गोवा, लक्षद्वीप, पंजाब, राजस्थानचा काही भाग, महाराष्ट्र. तीव्रता 6.9 पर्यंत.
- Zone 4: जास्त धोका. 18% क्षेत्र. दिल्ली, बिहार, जम्मू, हिमाचल प्रदेश, पश्चिम उत्तर प्रदेश. तीव्रता 7.9 पर्यंत.
- Zone 5: अत्यंत जास्त धोका. 11% क्षेत्र. काश्मीर, हिमालयीन प्रदेश, उत्तर-पूर्व भारत, कच्छचा रण, अंदमान-निकोबार. तीव्रता 8.0 पेक्षा जास्त.
भारताचा एकमेव जागृत ज्वालामुखी: बॅरेन बेट, अंदमान. 2017 मध्ये शेवटचा उद्रेक झाला होता.
7. जगातील 5 मोठे भूकंप आणि Ring of Fire
- चिली भूकंप, 1960: 9.5 रिश्टर. जगातील सर्वात मोठा नोंदवलेला भूकंप.
- अलास्का भूकंप, 1964: 9.2 रिश्टर.
- सुमात्रा भूकंप, 2004: 9.1 रिश्टर. यामुळे त्सुनामी आली आणि 2.3 लाख लोक मेले.
- जपान भूकंप, 2011: 9.0 रिश्टर. फुकुशिमा अणु दुर्घटना घडली.
- भुज भूकंप, भारत, 2001: 7.7 रिश्टर. 20,000 पेक्षा जास्त लोक मेले.
Ring of Fire: पॅसिफिक महासागराच्या कडेला असलेला घोड्याच्या नालासारखा पट्टा. इथे जगातील 75% जागृत ज्वालामुखी आणि 90% भूकंप होतात. जपान, इंडोनेशिया, चिली, कॅलिफोर्निया या देशांचा समावेश होतो.
8. MPSC साठी 15 VVI प्रश्न-उत्तरे
निष्कर्ष
भूकंप आणि ज्वालामुखी या नैसर्गिक आपत्ती आहेत, पण त्यांचा अभ्यास करून आपण नुकसान कमी करू शकतो. MPSC साठी भूकंप लहरींचे प्रकार, रिश्टर स्केल, भारतातील भूकंपप्रवण क्षेत्र, ज्वालामुखीचे प्रकार आणि Ring of Fire हे टॉपिक नोट्स करून ठेवा. वरील प्रश्न पाठ करा, परीक्षेत 100% मार्क मिळतील. आपत्ती व्यवस्थापनाचा अभ्यासही सोबत करा.
Post a Comment