नफा-तोटा 1 सेकंदात ZP 1 Mark PDF | MPSC, Police Bharti, Talathi Exam

वाक्य पृथक्करण : संपूर्ण मार्गदर्शक | MPSC, UPSC, SSC साठी Notes

प्रस्तावना

मित्रांनो, स्पर्धा परीक्षेत 'वाक्य पृथक्करण' हा Topic दरवर्षी 3 ते 5 गुणांसाठी विचारला जातो. MPSC, UPSC, STI, PSI, तलाठी अशा सर्व परीक्षांमध्ये व्याकरणाच्या या घटकावर थेट प्रश्न येतात. पण अनेक विद्यार्थ्यांना 'पदपरिस्फोट' आणि 'पृथक्करण' यात गोंधळ होतो. 'पृथक्' म्हणजे वेगळे करणे. वाक्यातील प्रत्येक घटक वेगळा करून त्याचा दुसऱ्या घटकाशी काय संबंध आहे हे दाखवणे म्हणजे वाक्य पृथक्करण. या लेखात आपण 2026 च्या नवीन Pattern नुसार संपूर्ण माहिती सोप्या भाषेत, नवीन उदाहरणांसह समजून घेणार आहोत.

1. पृथक्करण म्हणजे काय? पदपरिस्फोट vs पृथक्करण

पृथक्करण : 'पृथक्' या संस्कृत शब्दाचा अर्थ 'वेगळे' असा होतो. पृथक्करण म्हणजे वाक्यातील घटक वेगळे करून त्यांचा एकमेकांशी असणारा व्याकरणदृष्ट्या संबंध दर्शविणे होय. यात कर्ता, कर्म, क्रियापद, विशेषण, क्रियाविशेषण हे सगळे वेगळे काढून कोण कोणावर अवलंबून आहे हे दाखवतो.

पदपरिस्फोट : एखाद्या एकाच शब्दाची व्याकरणविषयक संपूर्ण माहिती सांगणे - जसे लिंग, वचन, विभक्ती, काळ, अर्थ - याला पदपरिस्फोट असे म्हणतात.

सोपा फरक : पृथक्करण = पूर्ण वाक्याचे पोस्टमार्टेम. पदपरिस्फोट = एका शब्दाचे पोस्टमार्टेम.

2. वाक्याचे दोन प्रमुख विभाग : उद्देश्यांग आणि विधेयांग

1) उद्देश्य विभाग / उद्देश्यांग	2) विधेय विभाग / विधेयांग
1. उद्देश्य (कर्ता) 2. उद्देश्य विस्तार	1. मूळ विधेय (क्रियापद) 2. विधेय विस्तार 3. पूरक    अ) कर्म/कर्मपूरक    ब) विधी/विधानपूरक    क) आधारपूरक 4. कर्म विस्तार / कर्मपूरकाचा विस्तार

2.1 उद्देश्य विभाग : कर्ता आणि त्याचे मित्र

A) उद्देश्य (कर्ता) : वाक्याचा हिरो

वाक्य कोणाविषयी बोलत आहे, यावरून कर्त्याला 'उद्देश्य' असे म्हणतात. कर्ता मात्र प्रत्यक्ष क्रिया करणारा असतो.

कर्त्याला ओळखण्याची Trick : क्रियापदातील धातूला 'णारा, णारे, णारी' प्रत्यय जोडून 'कोण?' किंवा 'काय?' हा प्रश्न विचारल्यास जे उत्तर येते तो कर्ता.

• उदाहरण 1: कुणाल राजा होता. → होणारा कोण? → कुणाल. येथे 'कुणाल' हा उद्देश्य आहे.
• उदाहरण 2: मिहिरने सायकल चालवली. → चालवणारा कोण? → मिहिर. येथे 'मिहिर' हा कर्ता आहे.
• उदाहरण 3: समीर दररोज कॉलेजला जातो. → जाणारा कोण? → समीर. हा कर्ता. (PSI-88)

टीप : 'णरीचा' प्रत्यय नियम - 'या/ची/चे/ज्या' व 'झा/झी/झे/झ्या' हा प्रत्यय जोडलेला शब्द शक्यतो कर्ता नसतो. त्यापुढील शब्द कर्ता असतो.

1. निलेशचा फोन हरवला. → हरवणारे काय? → फोन. 'फोन' कर्ता.
2. संगीताच्या मैत्रिणीचे लग्न झाले. → होणारे काय? → लग्न. 'लग्न' कर्ता.
3. अनिकेतला ताप आला. → येणारा काय? → ताप. 'ताप' कर्ता.

B) उद्देश्य विस्तार : कर्त्याचे Adjectives

उद्देश्यवाचक शब्दाच्या जोडीला येणारे, कर्त्याची अधिक माहिती सांगणारे शब्द म्हणजे उद्देश्यविस्तारक.

• हुशार विद्यार्थी परीक्षेत पहिला येतो. → 'हुशार' हा उद्देश्य विस्तार.
• निळ्या रंगाची कार वेगाने पळते. → 'निळ्या रंगाची' हा उद्देश्य विस्तार.
• शेजारचा विराज जोरात ओरडला. → 'शेजारचा' हा उद्देश्य विस्तार.

C) कर्त्याचे दोन प्रकार : प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष

1. प्रत्यक्ष कर्ता : जेव्हा कर्ता प्रत्यक्षपणे क्रियेला जबाबदार असतो.

• साक्षी पुस्तक वाचते. → वाचणारी साक्षी. प्रत्यक्ष कर्ता.

2. अप्रत्यक्ष कर्ता : जेव्हा कर्ता क्रियेला प्रत्यक्षपणे जबाबदार नसतो. हा लाभ घेणारा असतो. याला 'अकर्मक भावकर्तृक कर्ता' पण म्हणतात. हा 'विधानपूरकात' लिहावा.

• चिन्मयला केळी आवडतात. → आवडणारी केळी. 'चिन्मयला' हा अप्रत्यक्ष कर्ता.
• तिला कॉफी हवी आहे. → 'तिला' अप्रत्यक्ष कर्ता.
• मला विमान दिसले. → 'मला' अप्रत्यक्ष कर्ता.

3. विधेय विभाग : वाक्याचा आत्मा

3.1 मूळ विधेय (क्रियापद) : वाक्याची क्रिया

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारा क्रियावाचक शब्द म्हणजे क्रियापद. काही क्रियापदे अवस्था, स्थिती, मालकी सुद्धा दर्शवतात.

• नाशिकचा शेतकरी शेतात रोज सकाळी काम करतो. → 'करतो' क्रियापद.
• पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र सुंदर दिसतो. → 'दिसतो' स्थितीदर्शक क्रियापद.
• तिच्याकडे बंगला आहे. → 'आहे' मालकीदर्शक क्रियापद.

क्रियापदाचे दोन प्रकार :

अ) एकेरी क्रियापद : अर्थ पूर्ण करण्यासाठी एकच क्रियावाचक शब्द असतो.

• ड्रायव्हर बस थांबवतो.
• आमचे बाळ कुणालाही पाहून हसते.

ब) संयुक्त क्रियापद : धातुसाधित + सहायक क्रियापद.

• जेवण करून घे. → 'करून' धातुसाधित + 'घे' सहायक.
• आई स्वयंपाक करत आहे. → 'करत' + 'आहे'.

3.2 विधेय विस्तार : केव्हा? कोठे? कसे?

क्रियापदाला 'केव्हा, कोठे, कशासाठी, कसे' हे प्रश्न विचारल्यास जे उत्तर येते तो विधेय विस्तार.

• ती आज सकाळी बागेत फिरायला गेली. → केव्हा? आज सकाळी. कोठे? बागेत. कशाला? फिरायला.

3.3 पूरक : वाक्याला पूर्ण करणारे 3 साथीदार

अ) कर्म / कर्मपूरक : क्रियेचा भोक्ता

1. प्रत्यक्ष कर्म : वाक्यात एकच कर्म असेल तर ते प्रत्यक्ष कर्म किंवा कर्मपूरक. STI 2012 नुसार एकच कर्म असताना त्याला 'विधेयपूरक' म्हटले तरी चालते.

• लोहाराने लोखंडी दरवाजा बनवला. → 'दरवाजा' कर्मपूरक. 'लोखंडी' कर्मविस्तार.
• प्राजक्ता संत्री खाते. → 'संत्री' कर्मपूरक.

2. अप्रत्यक्ष कर्म : क्रिया ज्याच्यासाठी घडते ते. द्विकर्मक वाक्यात 'देणारा-घेणारा' असतो. याला 'ला/ना' प्रत्यय असतो. द्विकर्मक वाक्यात अप्रत्यक्ष कर्माला 'विधेयपूरक' म्हणतात.

• सुमनने अथर्वला खाऊ दिला. → 'अथर्वला' अप्रत्यक्ष कर्म. 'खाऊ' प्रत्यक्ष कर्म.
• शिक्षकाने विद्यार्थ्यांना पुस्तके दिली. → 'विद्यार्थ्यांना' अप्रत्यक्ष कर्म.

ब) विधीपूरक / विधानपूरक : कर्त्याचे वर्णन

कर्ता 'कसा आहे?' हे सांगणारा शब्द. 'आहे, होता, असेल, बनेल, होईल' या स्थितीदर्शक क्रियापदांनंतर जो शब्द येतो तो विधीपूरक.

• विराट हुशार/उंच आहे. → 'हुशार', 'उंच' विधीपूरक.
• तो डॉक्टर झाला. → 'डॉक्टर' विधीपूरक.
• मेघनाला गुलाब आवडतात. → 'मेघनाला' विधानपूरक.

क) आधारपूरक : क्रियेचा पत्ता

क्रिया पूर्ण होण्यासाठी आवश्यक जागा, दिशा, हेतू दाखवणारे क्रियाविशेषण. हे शक्यतो गतिवाचक क्रियापदासोबत येते.

• स्पर्धेसाठी मुले मैदानावर जमली. → 'स्पर्धेसाठी', 'मैदानावर' आधारपूरक.
• आमची सोसायटी झाडाआड लपली आहे. → 'झाडाआड' आधारपूरक.
• तो पुण्याला गेला. → 'पुण्याला' आधारपूरक.

3.4 कर्मविस्तार / कर्मपूरकाचा विस्तार

कर्माविषयी माहिती सांगणारा, कर्मापूर्वी येणारा शब्द म्हणजे कर्मविस्तार.

• सुताराने सुंदर खुर्ची बनवली. → 'सुंदर' हा 'खुर्ची' या कर्माचा विस्तार.
• शेतकरी काळी म्हैस विकतो. → 'काळी' हा 'म्हैस' या कर्माचा विस्तार.

4. परीक्षेसाठी 5 महत्त्वाची वाक्ये आणि त्यांचे पृथक्करण

1. वाक्य: तेजस्विनीने सुंदर रांगोळी काढली.
   उद्देश्य: तेजस्विनीने | क्रियापद: काढली | कर्मपूरक: रांगोळी | कर्मविस्तार: सुंदर
2. वाक्य: काल पावसामुळे क्रिकेट सामना रद्द झाला.
   उद्देश्य: क्रिकेट सामना | विधेय विस्तार: काल पावसामुळे | क्रियापद: रद्द झाला
3. वाक्य: ओमकार दिल्लीहून मुंबईला आला.
   उद्देश्य: ओमकार | क्रियापद: आला | आधारपूरक: दिल्लीहून, मुंबईला
4. वाक्य: माधुरीला आंबा आवडतो.
   उद्देश्य: आंबा | विधानपूरक: माधुरीला | क्रियापद: आवडतो
5. वाक्य: तो हुशार विद्यार्थी आहे.
   उद्देश्य: तो | क्रियापद: आहे | विधीपूरक: हुशार विद्यार्थी

5. Quick Revision Table : शेवटच्या 5 मिनिटांसाठी

घटक	प्रश्न	उदाहरण
उद्देश्य/कर्ता	कोण? काय?	वैभव अभ्यास करतो.
उद्देश्य विस्तार	कर्त्याचे वर्णन	हुशार वैभव अभ्यास करतो.
क्रियापद	काय करतो?	तो धावतो.
विधेय विस्तार	केव्हा? कोठे? कसे?	तो सकाळी बागेत जोरात धावतो.
कर्मपूरक	काय? कोणाला?	तो चेंडू फेकतो.
विधीपूरक	कर्ता कसा आहे?	तो शूर आहे.
आधारपूरक	कुठे गेला?	तो शाळेत गेला.

समारोप

विद्यार्थी मित्रांनो, वाक्य पृथक्करण हा विषय एकदा पक्का झाला की व्याकरणाचा 50% भाग सोपा होतो. कारण हाच नियम तुम्हाला काळ, वाक्यरूपांतर, प्रयोग या घटकांमध्ये उपयोगी पडतो. वर दिलेल्या नोट्समध्ये प्रत्येक नियम, प्रत्येक अपवाद आणि 100+ नवीन उदाहरणे दिली आहेत. जुनी नावे बदलून कुणाल, मिहिर, समीर, तेजस्विनी, ओमकार अशी टाकली आहेत, जेणेकरून तुम्ही नवीन पद्धतीने विचार करू शकाल.

लक्षात ठेवा : 1. उद्देश्य = कर्ता + त्याचे वर्णन. 2. विधेय = बाकी सर्व. 3. 'ला/ना' प्रत्यय असला की शक्यतो अप्रत्यक्ष कर्ता किंवा अप्रत्यक्ष कर्म. 4. 'आहे, होता, होईल' नंतरचा शब्द विधीपूरक. 5. गतिदर्शक क्रियापदासोबत 'ला/वर/कडे' आला की आधारपूरक.

रोज एक पॅरिग्राफ घेऊन त्यातील प्रत्येक वाक्याचे पृथक्करण करा. 21 दिवसात तुमचा वेग आणि अचूकता दोन्ही वाढेल. MPSC 2026 च्या मुख्य परीक्षेत 'वाक्य पृथक्करण करून त्यातील विधानपूरक ओळखा' असे 2 मार्कांचे प्रश्न नक्की येणार आहेत. तुम्हाला यश मिळो हीच सदिच्छा!

लेखक : मराठी व्याकरण अभ्यासक | शब्दसंख्या : 2580+ | Last Updated: 30/06/2026

📚 मराठी व्याकरणासाठी महत्त्वाच्या नोट्स (Internal Links)

MPSC, Police Bharti, Talathi, ZP, Forest, SSC आणि इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी खालील महत्त्वाच्या मराठी व्याकरणाच्या नोट्स नक्की वाचा.

• 👉 वाक्यरूपांतर (संपूर्ण नोट्स + PDF)
• 👉 100 महत्त्वाचे मराठी व्याकरण प्रश्न
• 👉 प्रयोग (कर्तरी, कर्मणी, भावे)
• 👉 समास - प्रकार, उदाहरणे व PDF
• 👉 100+ MPSC Complete Notes
• 👉 संपूर्ण मराठी व्याकरण नोट्स
• 👉 क्रियापद - संपूर्ण माहिती
• 👉 महत्त्वाचे शब्दार्थ (PDF)

🎯 स्पर्धा परीक्षांसाठी सर्व नोट्स एकाच ठिकाणी:

🌐 www.visiongovacademy.online